యస్య నాహంకృతో భావో బుద్ధిర్యస్య న లిప్యతే ।
హత్వాపి స ఇమాన్ లోకాన్ న హంతి న నిబధ్యతే ॥ 17
యస్య, న, అహం కృతః, భావః, బుద్ధిః, యస్య, న, లిప్యతే,
హత్వా, అపి, సః, ఇమాన్, లోకాన్, న, హంతి, న, నిబధ్యతే.
యస్య = ఎవరికి; అహంకృతః = నేను కర్తను అనే; భావః = భావం; న = లేదో; యస్య = ఎవని; బుద్ధిః = బుద్ధి; న లిప్యతే = నిస్సంగమో; సః = అతడు; ఇమాన్ = ఈ; లోకాన్ = జగత్తునందు ప్రాణులందరినీ; హత్వా అపి = వధించినప్పటికీ; న హంతి = వధించుట లేదు; (ఈ నిమిత్తం) న నిబధ్యతే = హత్యా ఫలమైన అధర్మంలో బద్ధుడు కాడు.
తా ॥ ఎవనికి ‘నేను కర్తను’ అనే అభిమానం (అహంభావం, కర్తృత్వాభినివేశం) లేదో, ఎవని బుద్ధి కర్మఫలాలతో లిప్తమవడం లేదో, అతడు జగత్తులోని ప్రాణులనందరినీ (లోక దృష్టిలో) హతమొనర్చినప్పటికీ, (తత్త్వ దృష్టి చేత) హతమొనర్చడం లేదు. మరియూ అతడు హత్యా ఫలమైన అధర్మానికి బద్ధుడు కాడు. (గీత: 2-21; 3-27; 13-29 చూ.)
వ్యాఖ్య:-
ఎవరికైతే అహంకారం ఉండదో, “నేను చేస్తున్నాను” అనే కర్తృత్వ భావన ఉండదో, ఎవరి బుద్ధి అయితే ప్రపంచ విషయాలకు గానీ, చేసే పనులకు గానీ అతుక్కోకుండా ఉంటుందో… అటువంటి వ్యక్తి ఈ ప్రాణులన్నింటినీ చంపినా సరే, వాస్తవానికి అతడు చంపనట్లే. అతనికి ఆ పాపం అంటదు, ఏ కర్మబంధమూ అతన్ని బంధించదు అని ఇక్కడ చెబుతున్నారు. అయితే, ఈ శ్లోకం యొక్క అర్థాన్ని చాలా జాగ్రత్తగా ఆలోచించి అర్థం చేసుకోవాలి. లేకపోతే, దీన్ని తప్పుగా అర్థం చేసుకుని మనిషి అజ్ఞానం అనే లోతైన గుంతలో పడిపోయే ప్రమాదం ఉంది.
కర్మ బంధానికి అసలు కారణం “నేను చేస్తున్నాను” అనే అహంకారం (కర్తృత్వ భావన) మరియు ఆ పనుల పట్ల, విషయాల పట్ల మమకారం పెంచుకోవడం. ఎవరైతే “నేను చేశాను” అనే భావన లేకుండా, ఫలితాల మీద ఆసక్తి లేకుండా పనులు చేస్తారో, వారికి ఆ పనుల వల్ల వచ్చే సుఖదుఃఖాలు గానీ, పాపపుణ్యాలు గానీ అంటవు. ఇక్కడ చెప్పిన అసలైన సత్యం ఇదే. అంతేగానీ, దీని అర్థం ప్రాణులను చంపమనో, హింస చేయడం సరైనదనో కాదు. పైగా, నిజమైన జ్ఞాని అందరిలోనూ ఆత్మనే (భగవంతుణ్ణే) చూస్తాడు. “నేను శరీరం కాదు, మనస్సు కాదు” అని తెలుసుకుని ఆత్మలోనే స్థిరపడి ఉంటాడు. అలా అందరినీ తనలాగే చూసుకునేవాడు, ఇతరులను ఎలా బాధపెట్టగలడు? కాబట్టి, ఆత్మజ్ఞానం ఉన్నవాడు, మమకారం లేనివాడు అందరికీ మేలు చేస్తాడే తప్ప కీడు చేయడు; ఎవరినీ హింసించడు. ఒకవేళ ఎవరైనా హింసకు పాల్పడుతున్నారంటే, వారికి ఇంకా నిజమైన ఆత్మజ్ఞానం కలగలేదని అర్థం చేసుకోవాలి.
మనిషి నిజానికి శరీరం కాదు, మనస్సు కాదు; అతడు సాక్షాత్తూ ఆత్మ స్వరూపుడే. ఎవరిలో అయితే “నేను చేస్తున్నాను” అనే అహంకారం ఉండదో, వారు ఎప్పుడూ ఆత్మలోనే స్థిరపడి ఉంటారు. అలాంటి వారికి బుద్ధితో చేసే పనులతో గానీ, వాటి వల్ల వచ్చే బంధాలతో గానీ ఎలాంటి సంబంధం ఉండదు. కాబట్టి, అతడు ఒక ప్రాణినే కాదు, అన్ని ప్రాణులనూ చంపినా సరే—అతని బుద్ధికి ఆ పనితో బంధం లేదు కాబట్టి, కర్తృత్వ భావన లేదు కాబట్టి, అతడు వాస్తవానికి చంపనట్లే లెక్క. ఆ పని వల్ల వచ్చే పాపంగానీ, బంధంగానీ అతనికి అంటుకోవు. ఇక్కడ గమనించాల్సిన విషయం ఏంటంటే—ఆత్మ ఎంత పవిత్రమైనదో, ఆత్మజ్ఞానం ఉన్నవాడు పాపపుణ్యాలకు ఎంత అతీతుడో చెప్పడమే ఇక్కడి ఉద్దేశం. అంతే తప్ప హింస చేయమని ప్రోత్సహించడం కాదు. నిజానికి, ఆత్మజ్ఞానం పొంది, దేనికీ అంటుకోని స్థితిలో ఉన్నవాడు ఎప్పుడూ ప్రాణులకు మేలే చేస్తాడు తప్ప, ఎవ్వరినీ బాధపెట్టడు. మోక్షాన్ని కోరుకునేవారు (ముముక్షువులు) ఈ విషయాన్ని ముఖ్యంగా గుర్తుంచుకోవాలి.
పుణ్యపాపాలకు కారణం “నేను చేస్తున్నాను” అనే కర్తృత్వ భావన, విషయాల పట్ల ఆకర్షణ (సంగం), ఆసక్తి. అంటే జీవుడు తన నిజమైన ఆత్మ స్థితిని వదిలి, కిందికి దిగి ప్రపంచంతో, బుద్ధితో కలిసి “నేనే చేస్తున్నాను” అని అనుకోవడమే.
కానీ, ఎవరిలో ఆ కర్తృత్వం లేకపోతే, ఆసక్తి లేకపోతే—అతడికి ఆ పుణ్యపాపాలు గానీ, వాటి వల్ల వచ్చే సుఖదుఃఖాలు గానీ, బంధమోక్షాలు గానీ అంటవు. అందుకే అలాంటి వాడు అందరినీ చంపినా “అతడు చంపనివాడే” అని చెప్పబడ్డాడు. ‘ఎంత పాపమైనా అంటదు’ అనే వాక్యానికి తార్కిక ఆధారం ఇదే—అతడు ఒకవేళ అందరినీ చంపినా చంపనివాడే అవుతాడు. కానీ ఇది వారిని చంపమని బోధ చేయడం కాదు.
అర్జునుడు క్షత్రియుడు కాబట్టి, దుష్టులను శిక్షించడం అతని ధర్మం, కర్తవ్యం. కౌరవులు అధర్మం చేసి దుష్టులుగా మారారు. కాబట్టి భగవానుడు అర్జునుడిని ఇలా బోధిస్తున్నాడని భావించవచ్చు: “ఓ అర్జునా! అటువంటి దుష్టులను మమత లేకుండా, అహంకారం లేకుండా వధించు. అప్పుడు నీవు వధించినట్టు కాదు!”
బుద్ధిని అధిగమించి, అహంకారాన్ని వదిలి ఆత్మలో స్థిరపడి ఉన్నవాడు ఏ పని చేసినా చేయనట్టే కదా! అయితే అలాంటి స్థితిలో ఉన్నవారు అసభ్యత్వం, అధర్మం, హింస, పీడన వంటి చెడు కార్యాలు చేయరు.
‘ఇమాన్ లోకాన్’ అని చెప్పడం వల్ల “ఈ ముందు నిలబడి ఉన్న కౌరవులు” అని అర్థం వచ్చేలా చేశాడు. రాజులు, ప్రభువులు తమ ధర్మం ప్రకారం దుష్టులకు, ద్రోహులకు శిక్ష విధించినా అది పాపంగా లెక్కపోదు. కాబట్టి అది వారిని బంధించదు. మరి అలాంటి కర్మను మమత లేని బుద్ధితో చేస్తే, ఇంకా ఏ మాత్రం బంధ ఫలితం కలగదు.
కాబట్టి భగవానుడు ఈ శ్లోకంలో చెప్పిన లోతైన అర్థాన్ని బాగా ఆలోచించి, ఎవరినీ బాధపెట్టకుండా, ఆత్మలో స్థిరపడి, మమత లేని బుద్ధితో అన్ని పనులు చేసి, కర్మబంధాలకు దూరంగా ఉండి, విముక్తిమార్గంలో పయనించాలి.