తత్రైవం సతి కర్తారం ఆత్మానం కేవలం తు యః ।
పశ్యత్యకృతబుద్ధిత్వాత్ న స పశ్యతి దుర్మతిః ॥ 16
తత్ర, ఏవమ్, సతి, కర్తారమ్, ఆత్మానమ్, కేవలమ్, తు, యః,
పశ్యతి, అకృతబుద్ధిత్వాత్, న, సః, పశ్యతి, దుర్మతిః.
తత్ర = ఈ కర్మవిషయం; ఏవమ్ సతి = ఇలా ఉండగా; యః తు = ఎవడు; ఆత్మానమ్ = తనను; కేవలమ్ = ఒక్కడినే; కర్తారమ్ = కర్తగా; పశ్యతి = చూస్తాడో; అకృత బుద్ధిత్వాత్ = అవివేకం వల్ల; సః = ఆ; దుర్మతిః = అవివేకి; న పశ్యతి = సమ్యక్ దర్శనం చేయడం లేదు.
తా ॥ ఇలా కర్మలన్నీ ఈ ఐదు హేతువులతో సాధింపబడుతుంటే తనను మాత్రమే కర్తగా తలచుకునే దుర్మతి సమ్యక్-దర్శి కాలేడు; అతని బుద్ధి శాస్త్ర, ఆచార్యుల ఉపదేశాల వల్ల సంస్కరింపబడలేదు; అతనికి గల అవివేకం వల్లనే ఈ విధంగా అవుతోంది.
వ్యాఖ్య:–
1. ఆత్మ కేవలం సాక్షి మాత్రమే: ఏ పనిలోనూ ‘ఆత్మ’ కర్త కాదు (పని చేసేది ఆత్మ కాదు). పైన చెప్పుకున్న ఆ ఐదు కారణాలు (శరీరం, ఇంద్రియాలు, మొదలైనవి) మాత్రమే పనులను చేస్తాయి. ఆత్మ కేవలం సాక్షి (Witness) మాత్రమే. దానికి దేనితోనూ, ఎటువంటి సంబంధం ఉండదు.
2. కళ్లు ఉన్నా గుడ్డివారే: ఆత్మకు ఏ సంబంధం లేకపోయినా, “ఆత్మే పనులు చేస్తోంది” లేదా “నేను చేస్తున్నాను” అని అనుకునేవాడు వివేకం లేనివాడు (తెలివితక్కువవాడు).
- ఎవరైతే గురువుల మాటలు వినరో, శాస్త్రాలను చదివి తమ బుద్ధిని సరిదిద్దుకోరో.. వారు ఆత్మను ‘కర్త’గా భావిస్తారు.
- వీరికి భౌతికంగా కళ్లు ఉన్నా సరే, ఆధ్యాత్మికంగా వారు గ్రుడ్డివారే. ఎందుకంటే వారు అసలైన సత్యాన్ని చూడలేకపోతున్నారు. దీనికి కారణం వారి బుద్ధికి సరైన శిక్షణ (సంస్కారం) లేకపోవడమే.
3. పాండిత్యం ఉన్నా వ్యర్థమే: ఒక వ్యక్తికి లోకంలో ఎంత గొప్ప పేరున్నా, ఎన్ని డిగ్రీలు ఉన్నా, ఎంత గొప్ప పండితుడైనా సరే.. అతనికి ఆత్మజ్ఞానం లేకపోతే అతను అజ్ఞానంలో (చీకటిలో) ఉన్నట్టే లెక్క. పరమార్థ దృష్టిలో వారికి విలువ లేదు.
ముఖ్య సారాంశం:
- తప్పు (దోషం): ఏ సంబంధం లేని ఆత్మను, ‘పని చేసేది’ (కర్త) అని అనుకోవడం.
- కారణం: సత్సంగం, శాస్త్రాల ద్వారా బుద్ధిని సరిగ్గా తీర్చిదిద్దుకోకపోవడం.
- ఫలితం: అజ్ఞానం అనే అంధకారం (నిజాన్ని చూడలేకపోవడం).