మనఃప్రసాదః సౌమ్యత్వం మౌనమాత్మవినిగ్రహః ।
భావసంశుద్ధిరిత్యేతత్ తపో మానసముచ్యతే ॥ 16
మనః ప్రసాదః, సౌమ్యత్వమ్, మౌనమ్, ఆత్మ వినిగ్రహః,
భావసంశుద్ధిః, ఇతి, ఏతత్, తపః, మానసమ్, ఉచ్యతే.
మనః ప్రసాదః = చిత్తనైర్మల్యం; సౌమ్యత్వమ్ = కనికరం; మౌనమ్ = వాఙ్నియమం; ఆత్మ వినిగ్రహః = మనోనిరోధం; భావ సంశుద్ధిః = అంతఃకరణ శుద్ధి; ఇతి ఏతత్ = ఇదియే; మానసమ్ = మానసికమైన; తపః = తపస్సు అని; ఉచ్యతే = చెప్పబడుతుంది.
తా ॥ చిత్తశుద్ధి, కనికరం, వాఙ్నియమం, మనో నిరోధం, అంతఃకరణశుద్ధి -అనేవి మనస్సుతో నిర్వర్తింపదగిన తపస్సు అని అంటారు.
వ్యాఖ్య:-
‘మనః ప్రసాదః’ – మనస్సు ఎప్పుడూ తేటగా, నిర్మలంగా, ఏ అలజడి లేకుండా ఉండాలి. మనసుపై రజోగుణం (చంచలత్వం/ఆవేశం) లేదా తమోగుణం (మత్తు/బద్ధకం) ప్రభావం ఉంటే, అది స్థిరంగా ఉండదు. అందుకే సత్త్వగుణాన్ని అలవరచుకుని మనసును స్వచ్ఛంగా మార్చుకోవాలి. మురికి నీటిలో చిల్లగింజను అరగదీసి కలిపితే, మలినమంతా అడుగుకు చేరి నీరు ఎలా తేటగా మారుతుందో… అలాగే భక్తి, జ్ఞానం, వైరాగ్యాలతో మనసులోని మలినాలను తొలగించుకోవాలి. దీనినే ‘మనఃప్రసాదం’ లేదా ‘మానసిక తపస్సు’ అంటారు. ఈ ప్రశాంత స్థితిని పొందిన వారికి ఇక ఎటువంటి బంధాలు అంటవు.
‘సౌమ్యత్వమ్’ – సాధారణంగా మన మనసులో ఏముందో అది మన ముఖంలో కనిపిస్తుంది. ముఖం ప్రశాంతంగా, కళగా ఉంటే, లోపల మనసు కూడా స్వచ్ఛంగా, నిలకడగా, ప్రశాంతంగా ఉందని అర్థం చేసుకోవచ్చు. ఎప్పుడూ ఇలాంటి ప్రశాంతమైన (సౌమ్య) స్థితిని కలిగి ఉండటమే ‘మానసిక తపస్సు’.
‘మౌనమ్’ – మౌనం రెండు రకాలు: ఒకటి ‘వాక్ మౌనం’ (మాట్లాడకుండా ఉండటం), రెండు ‘మనో మౌనం’ (మనసులో ఆలోచనలు లేకుండా ఉండటం). ఇక్కడ దీనిని ‘మానసిక తపస్సు’లో భాగంగా చెప్పారు కాబట్టి, ఇది కేవలం మాటలు ఆపడం గురించి కాదు, మనసును మౌనంగా ఉంచడం గురించే అని అర్థం చేసుకోవాలి. అయితే, బయట మాట్లాడకుండా ఉండటం అనేది లోపల మనసు కుదుటపడటానికి సాయపడుతుంది. అందుకే అది కూడా ఆచరించదగినదే. కానీ మనసును నిశ్చలంగా ఉంచుకోకుండా, కేవలం నోరు మూసుకుని కూర్చుంటే పెద్దగా ప్రయోజనం ఉండదు. బయట మౌనంగా ఉన్నా, లోపల మనసు రకరకాల ఆలోచనలతో గందరగోళంగా ఉంటే అది నిజమైన మౌనం కాదు. నిజమైన మౌనం అంటే మనసులోని అలజడి తగ్గడం, బాహ్య ప్రపంచం గురించిన ఆలోచనలు ఆగిపోవడం. అందుకే భగవంతుడు మౌనాన్ని మాటలకు సంబంధించిన (వాచిక) తపస్సులో కాకుండా, మనసుకు సంబంధించిన (మానసిక) తపస్సులో చేర్చాడు. కాబట్టి అందరికీ ముఖ్యమైనది ‘మనో మౌనం’ మాత్రమేనని, ‘వాక్ మౌనం’ దాన్ని సాధించడానికి ఒక సహాయకారి మాత్రమేనని తెలుసుకోవాలి.
‘ఆత్మవినిగ్రహః’ – ఇక్కడ ‘ఆత్మ’ అనే పదానికి ఆత్మ అని కాకుండా, మనసు మరియు ఇంద్రియాలు అని అర్థం తీసుకోవాలి. ఇక్కడ కేవలం ‘నిగ్రహం’ (అదుపు) అని అనకుండా ‘వినిగ్రహం’ అని ప్రత్యేకంగా చెప్పారు. దీని అర్థం ఏదో పైపై నియంత్రణ సరిపోదు, మనసుని, ఇంద్రియాలని పూర్తిగా, కచ్చితంగా అదుపులో ఉంచుకోవాలని. అలాగే ‘భావశుద్ధి’ అనకుండా ‘భావసంశుద్ధి’ అని వాడారు. అంటే మన ఆలోచనల్లో, భావాల్లో పరిపూర్ణమైన స్వచ్ఛత ఉండాలని అర్థం. ఆత్మానుభూతి లేదా జ్ఞానం కలగాలంటే ఈ భావ స్వచ్ఛత అత్యంత అవసరం. స్వచ్ఛమైన నీటిలో సూర్యుడు ఎలా అయితే ప్రకాశవంతంగా కనిపిస్తాడో, అలాగే మలినం లేని స్వచ్ఛమైన హృదయంలో ఆత్మ అనే సూర్యుడు ప్రకాశిస్తాడు. కాబట్టి మన మనసులో, భావాల్లో ఎలాంటి చెడు గానీ, అపవిత్రత గానీ చేరకుండా ఎంతో జాగ్రత్తగా కాపాడుకోవాలి.