ఉత్తమః పురుషస్త్వన్యః పరమాత్మేత్యుదాహృతః ।
యో లోకత్రయమావిశ్య బిభర్త్యవ్యయ ఈశ్వరః ॥ 17
ఉత్తమః, పురుషః, తు, అన్యః, పరమాత్మా, ఇతి, ఉదాహృతః,
యః, లోకత్రయమ్, ఆవిశ్య, బిభర్తి, అవ్యయః, ఈశ్వరః.
అన్యః తు = క్షరాక్షరుల కంటే వేరైన; ఉత్తమః పురుషః = పురుషోత్తముడు, (బ్రహ్మం); పరమాత్మా ఇతి = పరమాత్మ అని; ఉదాహృతః = చెప్పబడును; యః = ఎవడో (అతడు); అవ్యయః = అక్షయుడు; ఈశ్వరః = పాలకుడు; లోక త్రయమ్ = భూర్భువస్సువర్లోకాలను (అంటే) విశ్వాన్నంతటిని; ఆవిశ్య = (తన మాయాశక్తిచేత) ప్రవేశించి (స్వరూపసత్తను అనుగ్రహిస్తూ); బిభర్తి = పాలిస్తున్నాడు.
తా ॥ ఈ క్షరాక్షరుల కంటే వేరైన పరమాత్మ ఉత్తమ పురుషుడు (పురుషోత్తముడు) అనబడుతున్నాడు; అక్షయమైన ఈ బ్రహ్మమే విశ్వంలో (తన మాయాశక్తి వల్ల) ప్రవేశించి, (అన్నిటికీ స్వరూపసత్తను అనుగ్రహిస్తూ) పరిపాలిస్తోంది. (శ్రీమద్భాగవతమ్. 11-6-15 చూ.)
వ్యాఖ్య:-
అందరికంటే గొప్పవాడు – ఉత్తమ పురుషుడు!
కిందటి శ్లోకంలో శరీరాన్ని నమ్ముకున్నవాడిని (క్షరుడు), మనసును నమ్ముకున్న జీవుడిని (అక్షరుడు) గురించి తెలుసుకున్నాం కదా! ఇప్పుడు వీరిద్దరికంటే పూర్తిగా వేరైన, గొప్పవాడైన మూడో వ్యక్తి గురించి ఇక్కడ చెప్తున్నారు. ఆయనే ‘ఉత్తమ పురుషుడు’ (పరమాత్మ).
ఎందుకంత గొప్పవాడు?
- క్షర పురుషుడు: శరీరం మీద మమకారంతో ఉండేవాడు. శరీరం క్షణికమైనది (నశించేది).
- అక్షర పురుషుడు (జీవుడు): మనసు, కోరికలతో బంధించబడి (Bonded) ఉండేవాడు. ఇతనికి సత్వ, రజో, తమో గుణాలు ఉంటాయి.
- ఉత్తమ పురుషుడు (పరమాత్మ): ఇతను ఈ మాయకు, గుణాలకు అతీతుడు. ఇతనికి ఏ బంధాలు లేవు. అందుకే మిగతా ఇద్దరి కంటే ఇతను శ్రేష్ఠుడు (Best).
మనుషులు మూడు రకాలు: ప్రపంచంలో మనుషులు సాధారణంగా మూడు స్థాయుల్లో ఉంటారు:
- దేహ స్థితి: “నేను ఈ శరీరాన్ని” అనుకుంటూ కేవలం శరీర సుఖాల కోసమే బతికేవారు.
- జీవ స్థితి: “నేను ఈ మనసును/వ్యక్తిని” అనుకుంటూ ఆలోచనలు, భావోద్వేగాలలో చిక్కుకున్నవారు. (వీరిద్దరూ సామాన్యులే).
- ఆత్మ స్థితి: “నేను శరీరాన్ని కాదు, మనసును కాదు.. కేవలం సాక్షిని (Witness)” అని తెలుసుకున్నవారు. వీరే నిజమైన ఉత్తమ పురుషులు.
మన లక్ష్యం ఏంటి? మనం ఎల్లప్పుడూ ఆ కింద స్థాయిలోనే (శరీర, జీవ స్థితుల్లో) ఉండిపోకూడదు. అలా ఉండిపోవడం తెలివైన పని కాదు.
- ప్రయత్నపూర్వకంగా శరీరాన్ని, మనసును దాటి… ఆ సాక్షి (ఆత్మ) స్థితికి చేరుకోవాలి.
- అప్పుడే మన జన్మ సార్థకమవుతుంది. ఆ స్థితికి చేరడమే మానవ జన్మ ముఖ్య ఉద్దేశం. అది సాధించకుండా ఎన్ని గొప్ప పనులు చేసినా ఈ జన్మకు విలువు ఉండదు.
దేవుడు వేరు – మనం వేరు: శ్లోకంలో ‘అన్యః’ (వేరేవాడు) అనే పదాన్ని వాడారు. దీన్ని బట్టి పరమాత్మ.. మన శరీరం కంటే, మనసు (జీవుడు) కంటే పూర్తిగా వేరైనవాడని అర్థమవుతోంది.
- ఆయన మనలో ఉంటూనే, మనసు చేసే పనులన్నింటినీ గమనించే ఒక ‘సాక్షి’ (Witness) మాత్రమే.
మనం ఏం చేయాలి? మనం కూడా ఆ సాక్షి భావనతోనే ఉండాలి.
- “శరీరానికి, మనసుకు వచ్చే కష్టాలు, మార్పులు (వికారాలు) నాకు సంబంధించినవి కావు. నేను ఏ మార్పు లేని ఆత్మను” అని గట్టిగా నమ్మాలి.
- ఎప్పుడూ ఆ ఆత్మ స్థితిలోనే ఉండేలా ప్రాక్టీస్ చేయాలి.
పరమాత్మ రెండు గొప్ప లక్షణాలు: దేవుడి గొప్పతనం తెలిస్తేనే ఆయన మీద నమ్మకం పెరుగుతుంది. ఇక్కడ ఆయన గురించి రెండు విశేషాలు చెప్పారు:
- లోకధారకుడు: ఆయన ఈ మూడు లోకాలలో (ముజ్జగాలలో) ప్రవేశించి, ప్రతి అణువులోనూ నిండి ఉండి, వాటన్నింటినీ మోస్తున్నాడు.
- అవ్యయుడు: అంటే నాశనం లేనివాడు.
మిగతావన్నీ పోతాయి – ఆయన ఉంటాడు:
- మనకి కనిపించే ఈ శరీరం, వస్తువులు ఎప్పటికైనా నశించిపోతాయి.
- చివరకు మోక్షం వచ్చినప్పుడు ‘నేను జీవుడిని’ (వేరు అనే భావన) అనే స్థితి కూడా పోతుంది.
- కానీ పరమాత్మ మాత్రం ఏ కాలంలోనూ నశించడు. ఆయన శాశ్వతుడు.
అందుకే మనుషులు కొద్దికాలం ఉండి పోయే చిన్న చిన్న పదవుల కోసం, వస్తువుల కోసం పరుగెత్తడం వేస్ట్. శాశ్వతమైన ఆ ‘పురుషోత్తమ స్థితి’ (మోక్షం) కోసమే అందరూ ప్రయత్నించాలి. అదే ఉత్తమమైన పని.