శ్రోత్రం చక్షుః స్పర్శనం చ రసనం ఘ్రాణమేవ చ ।
అధిష్ఠాయ మనశ్చాయం విషయానుపసేవతే ॥ 9
శ్రోత్రమ్, చక్షుః, స్పర్శనమ్, చ, రసనమ్, ఘ్రాణమ్, ఏవ, చ,
అధిష్ఠాయ, మనః, చ, అయమ్, విషయాన్, ఉపసేవతే.
అయమ్ = ఈ దేహి (జీవాత్మ); శ్రోత్రమ్ = కర్ణమును; చక్షుః = నేత్రాన్ని; స్పర్శనం = త్వక్కును; రసనం చ = జిహ్వను; ఘ్రాణం ఏవ చ = నాసికను; మనః చ = మనస్సును; అధిష్ఠాయ = అధిష్ఠించి (ఆశ్రయించి); విషయాన్ = రూప రసాది విషయాలను; ఉపసేవతే = ఆస్వాదిస్తున్నాడు.
తా ॥ (ఆ ఇంద్రియాలను పేర్కొంటూ, వాటి ప్రయోజనం చెప్పబడుతోంది:) జీవాత్మ (దేహంలో) శ్రోత్ర-త్వక్-చక్షు-జిహ్వా-ఘ్రాణ ఇంద్రియాలను ఆశ్రయించి, శబ్ద-స్పర్శ-రూప-రస-గంధాలనే విషయ పంచకాన్ని మనస్సు సహాయంతో భోగిస్తున్నాడు.
వ్యాఖ్య:-
శ్రీకృష్ణుడు ఇక్కడ ‘అధిష్ఠాయ మనశ్చాయమ్’ (మనస్సును, ఇంద్రియాలను ఆశ్రయించి) అని అనడం ద్వారా ఒక గొప్ప రహస్యాన్ని బయటపెట్టారు. అదేంటంటే – వాడుకునేవాడు వేరు, వాడబడే వస్తువు వేరు.
1. యజమాని – పరికరం: జీవుడు (ఆత్మ) మనస్సును, ఇంద్రియాలను (కళ్లు, చెవులు మొదలైనవి) కేవలం వాడుకుంటున్నాడు. అంటే జీవుడు వేరు, ఈ మనసు-ఇంద్రియాలు వేరు అని స్పష్టంగా అర్థమవుతోంది.
- ఉదాహరణకు: మనం కళ్లద్దాలు (Spectacles) పెట్టుకుని చూస్తాం. ఇక్కడ చూసేది మనం, మనకు సహాయపడే పరికరం కళ్లద్దాలు. మనం ఆ అద్దాల కంటే వేరు కదా! అలాగే ఆత్మ కూడా మనసు, ఇంద్రియాల కంటే వేరు.
2. ఉపాధి (తొడుగు): మనసు, ఇంద్రియాలు అనేవి ఆత్మ వేసుకున్న ఒక ‘తొడుగు’ (Dress/Coat) లాంటివి.
- మనం వేసుకున్న చొక్కాకి మురికి అంటుకుంటే, అది మన శరీరాన్ని అంటుకున్నట్లు కాదు కదా? చొక్కా వేరు, మనం వేరు.
- అలాగే, మనసుకు వచ్చే కోపం, బాధ, భయం, ఆనందం.. ఇవేవీ ఆత్మకు సంబంధించినవి కావు. అవి కేవలం ఆ పైపైన ఉన్న మనసు అనే తొడుగుకి సంబంధించిన ‘వికారాలు’ (మార్పులు) మాత్రమే.
3. అజ్ఞానం వల్లనే బాధ: నిజానికి ఆత్మకు ఏ సుఖం గానీ, దుఃఖం గానీ లేదు. కానీ, అజ్ఞానం వల్ల జీవుడు “నేనే ఈ మనసుని, నేనే ఈ శరీరాన్ని” అని పొరబడి, ఆ మనసుకు కలిగే కష్టసుఖాలను తన సొంత కష్టసుఖాలుగా ఫీలవుతున్నాడు.
సారాంశం: నీవు (ఆత్మ) కేవలం సాక్షివి. నువ్వు వేసుకున్న కోటు (శరీరం/మనసు) పాతదైనా, చినిగిపోయినా, మురికి అయినా.. లోపల ఉన్న నీకు (ఆత్మకు) ఏమీ కాదు. ఆత్మ స్వచ్ఛమైనది, ఈ వికారాలేవీ దానికి అంటుకోవు.