యదా సత్త్వే ప్రవృద్ధే తు ప్రలయం యాతి దేహభృత్ ।
తదోత్తమవిదాం లోకాన్ అమలాన్ ప్రతిపద్యతే ॥ 14
యదా, సత్త్వే, ప్రవృద్ధే, తు, ప్రళయమ్, యాతి, దేహభృత్,
తదా, ఉత్తమవిదాం, లోకాన్, అమలాన్, ప్రతిపద్యతే.
తు = కాని; యదా = ఎప్పుడు; సత్త్వే = సత్త్వగుణం; ప్రవృద్ధే = వృద్ధి చెందితే; దేహ భృత్ = శరీరధారి (మనుష్యుడు); ప్రళయమ్ = మృత్యువును; యాతి = పొందుతాడో; తదా = అప్పుడు; ఉత్తమ విదామ్ = శ్రేష్ఠులైన ఉపాసకులకు లభించే; అమలాన్ = నిర్మలమైన (సుఖభోగ స్థానాలైన); లోకాన్ = లోకాలను; ప్రతిపద్యతే = పొందుతాడు.
తా ॥ (మరణ సమయంలో వృద్ధి చెందిన సత్త్వాది గుణాల ఫలం చెప్పబడు తోంది) సత్త్వ వృద్ధి కాలంలో దేహత్యాగం చేసిన మనుష్యుడు, ఉపాసకులకు లభించే ప్రకాశమయ హిరణ్యగర్భాది లోకాలను పొందుతున్నాడు.
వ్యాఖ్య:-
మనిషి చనిపోయే సమయానికి (అంత్యకాలంలో) అతని మనస్సులో సత్త్వ, రజో, తమో గుణాలలో ఏది ఎక్కువగా ఉంటుందో, దానికి తగ్గ లోకాలే, దానికి తగ్గ జన్మలే వస్తాయి. ఒకవేళ చనిపోయేటప్పుడు సత్త్వగుణం ఎక్కువగా ఉంటే, ఆ జీవుడు జ్ఞానులు ఉండే ఉత్తమ లోకాలకు వెళ్తాడు. అయితే, గుర్తుంచుకోవాల్సిన విషయం ఏంటంటే… సత్త్వగుణం అనేది ఒక్క క్షణంలో వచ్చేది కాదు. మనస్సులో పేరుకుపోయిన తమోగుణ, రజోగుణ మలినాలను తొలగించుకుని, సత్త్వగుణాన్ని నింపుకోవాలంటే ఎంతో సాధన కావాలి. జీవితకాలం అంతా మంచి పనులు చేస్తూ, పరోపకార బుద్ధితో ఉంటేనే అంత్యకాలంలో మనస్సు ప్రశాంతంగా, సత్త్వగుణంతో ఉంటుంది. అంతేగాని, “చివరి నిమిషంలో చూసుకోవచ్చులే” అనుకుంటే కుదరదు. జీవితమంతా పాప పనులు చేస్తే, చనిపోయేటప్పుడు కూడా తమోగుణమే ఎక్కువగా ఉంటుంది; దానివల్ల నీచమైన లోకాలకే వెళ్లాల్సి వస్తుంది. కాబట్టి జీవితమంతా శ్రద్ధగా సాధన చేసి, సత్త్వగుణాన్ని, ఆ తర్వాత గుణాతీత స్థితిని చేరుకోవడానికి ప్రయత్నించాలి.
‘దేహభృత్’ (శరీరాన్ని ధరించినవాడు):
ఇక్కడ వాడిన ‘దేహభృత్’ అనే పదం చాలా ముఖ్యమైనది. దీని అర్థం “దేహాన్ని ధరించేవాడు”.
- మనం బట్టలు వేసుకుంటాం, కిరీటం పెట్టుకుంటాం. ధరించేవాడు వేరు, ధరించబడే వస్తువు (బట్టలు/కిరీటం) వేరు కదా!
- అలాగే, శరీరాన్ని ధరించే జీవుడు వేరు, ఆ శరీరం వేరు. ఈ సత్యాన్ని తెలుసుకుని, “నేనే శరీరాన్ని” అనే భావన వదిలేసి, “నేను సాక్షిని (ఆత్మను)” అనే భావనతో ఉండాలి.
ఉత్తమ లోకాలు:
సత్త్వగుణంతో చనిపోయినవారు ‘ఉత్తమవిదాం అమలాన్’ (జ్ఞానులు ఉండే నిర్మలమైన) లోకాలను పొందుతారు. అక్కడ ఉండే స్వచ్ఛమైన వాతావరణం, ఆ జీవుడు ఇంకా ముందుకు ఎదగడానికి, పూర్తిగా మోక్షం పొందడానికి సహాయపడుతుంది.