తమస్త్వజ్ఞానజం విద్ధి మోహనం సర్వదేహినామ్ ।
ప్రమాదాలస్యనిద్రాభిః తన్నిబధ్నాతి భారత ॥ 8
తమః, తు, అజ్ఞానజమ్, విద్ధి, మోహనమ్, సర్వదేహినామ్,
ప్రమాద ఆలస్య నిద్రాభిః, తత్, నిబధ్నాతి, భారత.
భారత = అర్జునా; తు = కాని; తమః = తమోగుణం; అజ్ఞానజమ్ = ఆవరణశక్తి ప్రధానమైన ప్రకృతి అంశం నుండి కలిగింది; సర్వదేహినామ్ = శరీరాన్ని ధరించిన వారందరికీ; మోహనమ్ = మోహాన్ని కలిగించేది; విద్ధి = (అని) గ్రహించు; తత్ = అది (తమోగుణం); ప్రమాద ఆలస్య నిద్రాభిః = మరపు, సోమరితనం, నిద్ర – వీటిచే (ఆత్మను); నిబధ్నాతి = బంధిస్తోంది.
తా ॥ (తమోగుణ లక్షణం, అది బంధించే రీతి తెలుపబడుతున్నాయి) భారతా! తమోగుణం ఆవరణశక్తి ప్రధానమైన ప్రకృతి అంశం నుండి ఉత్పన్నమై, దేహధారులందరికీ మోహాన్ని కలిగిస్తోంది – అని గ్రహించు. ఇది మరపు, మత్తు, నిద్ర మొదలైన వాటిచేత ఆత్మను శరీరంలో బంధించేదిగా ఉంది.
వ్యాఖ్య: –
తమోగుణం – అజ్ఞాన చీకటి:
తమోగుణం అజ్ఞానం వల్ల పుడుతుంది. ఇది జీవుడిని మోహంలో పడేసి, ఏది మంచో ఏది చెడో తెలియని అవివేకాన్ని కలిగించి, సంసారంలో బంధించేస్తుంది. సూర్యుడిని దట్టమైన మబ్బులు కప్పేసినట్లు, లేదా దీపానికి నల్లటి చిమ్నీ పెట్టినట్లు… తమోగుణం ఉన్న మనిషి పరిస్థితి కూడా అలాగే ఉంటుంది (జ్ఞానం మరుగున పడిపోతుంది).
ఎవరిని ఆవరిస్తుంది?
‘సర్వదేహినామ్’ (శరీరం ఉన్న ప్రతి ఒక్కరినీ) అని అనడం వల్ల, వివేకం, ఆత్మజ్ఞానం ఉన్నవారిని తప్ప మిగిలిన అందరినీ ఇది ఆవరించే ఉంటుందని అర్థం చేసుకోవాలి. మోక్షం కోరుకునేవారు (ముముక్షువులు) చేసే ప్రయత్నాన్ని బట్టి ఇది మెల్లగా తొలగిపోతుంది.
తమోగుణం లక్షణాలు (Checklist):
ఒక మనిషిలో తమోగుణం ఉందో లేదో ఎలా తెలుసుకోవాలి? ఎవరిలోనైతే ఈ లక్షణాలు కనిపిస్తాయో వారికి తమోగుణం ఉందని అర్థం:
- మత్తు (Delusion/Intoxication)
- సోమరితనం (Laziness)
- అతి నిద్ర (Excessive Sleep)
- అజాగ్రత్త (Carelessness/Negligence)
- బద్ధకం (Lethargy)
ఈ లక్షణాలను ముందుగానే గుర్తించి, వాటిని వదిలించుకోవాలి. ఆ చీకటిని మనసులో నుంచి తరిమికొట్టాలి. ఎందుకంటే రజోగుణం, తమోగుణం మనల్ని చాలా గట్టిగా బంధించి (‘నిబధ్నాతి’), గుంటలో పడేసి, దేవుడికి దూరం చేస్తాయి. కాబట్టి సాధకులు చాలా జాగ్రత్తగా ఉండాలి.
‘భారత’ అనే పిలుపు వెనుక రహస్యం:
ఈ అధ్యాయంలో కృష్ణుడు అర్జునుడిని పదే పదే “భారత” అని పిలిచారు (శ్లోకాలు 14-3, 14-8, 14-9, 14-10, 14-12). ఒకే అధ్యాయంలో ఇన్నిసార్లు పిలవడంలో ఒక ప్రత్యేక అర్థం ఉంది.
- భా = కాంతి లేదా జ్ఞానం.
- రతః = అందులో రమించేవాడు (ఆసక్తి ఉన్నవాడు).
“ఓ అర్జునా! నువ్వు జ్ఞానకాంతిని కోరుకునేవాడివి. నీ నిజమైన రూపం పరమ పవిత్రమైన జ్యోతి స్వరూపం. నువ్వు ఈ చీకటి గుణాలకు సంబంధించిన వాడివి కాదు. ఆ గుణాలన్నీ మాయ (ప్రకృతి) వల్ల పుట్టినవి. నువ్వు వాటికి అతీతుడివి. సచ్చిదానంద స్వరూపుడివి. కాబట్టి నీ అసలైన తేజస్సును గుర్తుతెచ్చుకో! ఈ గుణాలను దాటి పైకి రా!” అని హెచ్చరించడానికే భగవంతుడు ఇన్నిసార్లు ‘భారత’ అని సంబోధించి ఉంటారు.