యథా సర్వగతం సౌక్ష్మ్యాత్ ఆకాశం నోపలిప్యతే ।
సర్వత్రావస్థితో దేహే తథాత్మా నోపలిప్యతే ॥
యథా, సర్వగతమ్, సౌక్ష్మ్యాత్, ఆకాశమ్, న, ఉపలిప్యతే.
సర్వత్ర, అవస్థితః, దేహే, తథా, ఆత్మా, న, ఉపలిప్యతే.
సర్వగతమ్ = సర్వవ్యాపియైన; ఆకాశమ్ = ఆకాశం; సౌక్ష్మ్యాత్ = సూక్ష్మమవడం వల్ల; యథా = ఏ రీతిగా; న ఉపలిప్యతే = అంటబడదో; తథా = అలాగే; సర్వత్రదేహే = సర్వశరీరాలలో; అవస్థితః = వెలయుచున్నప్పటికీ; ఆత్మా = ఆత్మ; న ఉపలిప్యతే = లిప్తుడు కాడు.
తా ॥ సర్వవ్యాపి అయిన ఆకాశం సూక్ష్మమవడం వల్ల, దేని చేతా కూడా అంటబడని విధంగా, సకలశరీరాలలో ప్రకాశించేది అయినప్పటికీ ఆ ఆత్మ, ఆయా శరీరాల గుణదోషాల చేత తాకబడడం లేదు. (శ్రీమద్భాగవతమ్. 10-28-26 చూ:)
వ్యాఖ్య:-
కనిపించే ప్రపంచంలో (దృశ్య ప్రపంచంలో) అత్యంత సూక్ష్మమైనది ఆకాశం. అందుకే దాన్ని ఉదాహరణగా తీసుకుని ఆత్మకు ఉండే లక్షణాలను—అంటే దేనికీ అంటుకోకపోవడం (నిర్లేపత్వం), అంతటా వ్యాపించి ఉండటం (సర్వవ్యాపకత్వం), అతి సూక్ష్మంగా ఉండటం (సూక్ష్మత్వం), స్వచ్ఛంగా ఉండటం (నిర్మలత్వం)—బోధించారు. చిన్న చిన్న ఉదాహరణల ద్వారా గొప్ప విషయాలను చెప్పడం భగవద్గీత ప్రత్యేకత.
అలాగని ‘ఆకాశం’ అని చెప్పినంత మాత్రాన ఆత్మ అంటే ఆకాశమే అని ఎవరూ పొరబడకూడదు. ఆకాశం లాగే ఆత్మ కూడా చాలా సూక్ష్మమైనదని మాత్రమే అర్థం చేసుకోవాలి. ఆకాశం బురద మొదలైన వాటిలో ఉన్నప్పటికీ వాటి గుణదోషాలు దానికి అంటుకోవు. అలాగే ఆత్మ కూడా శరీరం అంతటా వ్యాపించి ఉన్నా, దేహానికి సంబంధించిన సుఖదుఃఖాలు గానీ, పుట్టుక-చావుల వంటివి గానీ దానికి ఏమాత్రం అంటుకోవు.
అలాగే మేఘాల్లో ఎన్ని మెరుపులు, పిడుగులు, వర్షం, వడగళ్ళు, నలుపుదనం, చల్లదనం ఉన్నప్పటికీ—ఆకాశానికి ఆ లక్షణాలేవీ అంటుకోవు. అదేవిధంగా ఆత్మకు కూడా శరీర సంబంధమైన, మనసుకు సంబంధించిన సుఖదుఃఖాలు ఏవీ అంటవు అని చక్కగా అర్థం చేసుకుని, సాధకుడు గంభీరమైన ఆత్మస్వరూపంలో స్థిరంగా ఉండాలి. తాను నిజంగా ఆత్మస్వరూపుడే కాబట్టి, తనను తాను దేహానికి సాక్షిగా, దేహానికి అతీతునిగా భావించాలి. శరీరానికి సంబంధించిన బంధాలు గానీ, సుఖదుఃఖాలు గానీ తనకు లేవని తలచి, గంభీరంగా, భయం లేకుండా, ఆనందంగా ఉండాలి.
‘సర్వత్రావస్థితో దేహే’ (శరీరం అంతటా ఉన్నాడు) అని చెప్పడం వల్ల—ఇంతకుముందు శ్లోకంలో చెప్పినట్లుగానే—భగవంతుడు చాలా దగ్గరగా, మన శరీరంలోనే ఉన్నాడని స్పష్టమవుతోంది. కాబట్టి పవిత్రమైన నడవడికతో ఆయన్ని మన హృదయంలోనే దర్శించుకోవాలి. శరీరం ఒక దేవుని నిలయం, దేవుని సన్నిధి అని భావించి చెడ్డ పనులు, పాపపు ఆలోచనలు దరిచేరనీయకూడదు.
అంతేకాక ఏ కులం వారైనా, ఏ మతం వారైనా, స్త్రీ అయినా, పురుషుడైనా సరే—తన శరీరంలోనే జగన్నాథుడైన దేవుడు నివసిస్తున్నాడని నమ్మి, ధైర్యంతో ఆయన్ని దర్శించుకోవడానికి వెంటనే ప్రయత్నించాలి. ‘ఈ దేహంలో ఆయన ఎక్కడ ఉన్నాడో?’ అని పంచకోశాలను (శరీర పొరలను) వెతికి వెతికి, మనస్సును పరిశోధించి, చివరకు ఆయన్ని కనుగొనడంలో విజయం సాధించాలి. గట్టిగా ప్రయత్నించేవాడికి ఆయన ఖచ్చితంగా దొరుకుతాడు.