యావత్సంజాయతే కించిత్ సత్త్వం స్థావరజంగమమ్ ।
క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞసంయోగాత్ తద్విద్ధి భరతర్షభ ॥
యావత్, సంజాయతే, కించిత్, సత్త్వమ్, స్థావరజంగమమ్,
క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞ సంయోగాత్, తత్, విద్ధి, భరత ఋషభ.
భరత ఋషభ = అర్జునా; స్థావర జంగమమ్ = స్థిరచర రూపమైన; సత్త్వమ్ = పదార్థం (వస్తువు); యావత్ కించిత్ = ఏ కొంచెం (ఏదైనా); సంజాయతే = పుడుతోందో; తత్ = అది; క్షేత్ర క్షేత్రజ్ఞ సంయోగాత్ = క్షేత్ర, క్షేత్రజ్ఞుల సంయోగం వల్ల; (అని) విద్ధి = గ్రహించు;
తా ॥ అర్జునా! స్థావర–జంగమ రూపమైన పదార్థాల సృష్టి, క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞుల సంయోగం వల్లే* (అవివేక కృతమైన తాదాత్మ్య–అధ్యాస వల్లే) అని గ్రహించు.
వ్యాఖ్య:–
ఈ ప్రపంచంలో ఏ వస్తువైనా సరే, ఏ మనిషైనా సరే… ‘క్షేత్రజ్ఞుడు’ అనే పరమాత్మ (దేవుడు) స్పర్శ లేదా కలయిక (సంయోగం) లేకపోతే అసలు పుట్టనేలేరు. ప్రాణం ఉన్నవాటిలోనూ (చర), ప్రాణం లేనివాటిలోనూ (అచర) దేవుడు ఉన్నాడు అని గట్టిగా నమ్మాలి. అందరిలోనూ దేవుడు ఉన్నాడు కాబట్టి, సమస్త ప్రాణుల పట్ల దయ (సర్వభూత దయ) కలిగి ఉండాలి.
చాలామంది “దేవుడు రాయిలో ఉంటాడా?” అని ప్రశ్నిస్తుంటారు. దీనికి గీత చక్కటి సమాధానం చెబుతోంది:
- అసలు దేవుని సంయోగమే లేకపోతే ఆ రాయి ఉనికిలోకే రాదు కదా! అంటే రాయి పుట్టుక వెనుక కూడా పరమాత్మ ఉన్నాడు.
- కదలలేని రాయిలోనే దేవుడు ఉన్నప్పుడు, ఇక కదిలే మనుషులు, జంతువుల విషయంలో ప్రత్యేకంగా చెప్పాలా? కచ్చితంగా వాటిలోనూ ఉంటాడు.
కాబట్టి మనం ఈ క్రింది వాటన్నింటిలోనూ పరమాత్మ నివసిస్తున్నాడని విశ్వసించాలి:
- ప్రకృతి: చెట్టు, పుట్ట, రాయి.
- ప్రాణులు: చీమ, పక్షి, జంతువు.
- మనుషులు: కులమతాలకు అతీతంగా బ్రాహ్మణుడిలోనూ, చండాలుడిలోనూ (అట్టడుగు వర్గాల వారిలోనూ).
- శక్తులు: దేవతలలోనూ, రాక్షసులలోనూ.