ఇతి క్షేత్రం తథా జ్ఞానం జ్ఞేయం చోక్తం సమాసతః ।
మద్భక్త ఏతద్విజ్ఞాయ మద్భావాయోపపద్యతే ॥
ఇతి, క్షేత్రమ్, తథా, జ్ఞానమ్, జ్ఞేయమ్, చ, ఉక్తమ్, సమాసతః,
మద్భక్తః, ఏతత్, విజ్ఞాయ, మద్భావాయ, ఉపపద్యతే.
ఇతి = ఈ విధంగా; క్షేత్రమ్ = క్షేత్రం; తథా జ్ఞానమ్ = జ్ఞానం; జ్ఞేయమ్ చ = జ్ఞేయాన్ని; సమాసతః = సంక్షేపంగా; ఉక్తమ్ = చెప్పబడింది; మద్భక్తః = నా భక్తుడు; ఏతత్ = ఈ తత్త్వత్రయాన్ని; విజ్ఞాయ = గ్రహించి; మద్భావాయ = నా స్వరూపాన్ని (బ్రహ్మాన్ని); ఉపపద్యతే = పొందును.
తా ॥ (అధికారిని, ఫలాన్ని పేర్కొని క్షేత్ర ప్రసంగాన్ని ముగిస్తున్నాడు) ఈ విధంగా నీకు క్షేత్రం, జ్ఞానం, జ్ఞేయం సంక్షేపంగా చెప్పబడ్డాయి. నా భక్తుడు ఈ మూడింటినీ తెలుసుకుని, బ్రహ్మభావాన్ని పొందడానికి యోగ్యుడు అవుతాడు.
వ్యాఖ్య:-
‘మద్భక్త ఏతద్విజ్ఞాయ’ – “నా భక్తుడు మాత్రమే దీనిని తెలుసుకుంటాడు” అని కృష్ణుడు చెప్పడం వెనుక ఉన్న ముఖ్య ఉద్దేశం ఇదే: భక్తుడు కానివాడికి ఈ ఆత్మజ్ఞానం అర్థం కాదు. కాబట్టి, ఈ గొప్ప విషయాలను (క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుడు, జ్ఞానం) తెలుసుకోవాలంటే మనిషి ముందుగా ‘భక్తుడు’ అయ్యి తీరాలి. ఒక అందమైన పోలిక: “భక్తి అనే పువ్వు నుండే జ్ఞానం అనే పండు పుడుతుంది.” చెట్టుకు ముందు పువ్వు పూస్తేనే తర్వాత పండు కాస్తుంది. అలాగే మనసులో ముందు భక్తి పుడితేనే, ఆ తర్వాత జ్ఞానం కలుగుతుంది.
మొదట దేవుడి పట్ల, గురువుల పట్ల గట్టి నమ్మకం (అచంచలమైన భక్తి) ఉండాలి. జపం, ధ్యానం, పూజలు, కీర్తనల ద్వారా వారిని ఆరాధించాలి. అప్పుడు భగవంతుడు లేదా గురువు కరుణించి, ఆ భక్తుడికి ‘బుద్ధియోగం’ (విషయాలను అర్థం చేసుకోగల విచక్షణ/తెలివి) ప్రసాదిస్తారు. ఆ బుద్ధియోగం ద్వారానే భక్తుడు జ్ఞానిగా మారి, దేవునిలో ఐక్యం అవ్వడానికి (మద్భావాయ) అర్హత సాధిస్తాడు.
భక్తి అనేది లేకపోతే మనిషి ఎంత పెద్ద పండితుడైనా, లేదా భౌతిక శాస్త్రాలలో (Science) ఎంత గొప్ప మేధావి అయినా సరే… వారికి దైవ సంబంధమైన జ్ఞానం, ఆత్మ అనుభవం కలగవు. కేవలం పుస్తక జ్ఞానం మోక్షాన్ని ఇవ్వదు.
ప్రజలు కేవలం “నేను దేవుణ్ణి నమ్ముతాను” అనే సామాన్య భక్తితో ఆగిపోకూడదు. సాధనను పెంచుకుని, జ్ఞానాన్ని సంపాదించి మోక్షానికి అర్హత సాధించాలి. “మోక్షం ఎవరికి వస్తుంది?” అనే ప్రశ్నకు సమాధానం ఒక్కటే – “ఎవరైతే భక్తితో మొదలుపెట్టి, దేవుడి అనుగ్రహంతో ఆత్మజ్ఞానాన్ని పూర్తిగా తెలుసుకుంటారో వారికే మోక్షం దక్కుతుంది.”