క్షేత్రజ్ఞం చాపి మాం విద్ధి సర్వక్షేత్రేషు భారత ।
క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోర్ జ్ఞానం యత్తద్ జ్ఞానం మతం మమ ॥
క్షేత్రజ్ఞమ్, చ, అపి, మామ్, విద్ధి, సర్వక్షేత్రేషు, భారత,
క్షేత్ర క్షేత్రజ్ఞయోః, జ్ఞానమ్, యత్, తత్, జ్ఞానమ్, మతమ్, మమ.
భారత = అర్జునా; సర్వక్షేత్రేషు అపి = సర్వశరీరాలలోను; మామ్ = నన్ను; క్షేత్రజ్ఞమ్ = క్షేత్రజ్ఞునిగా; విద్ధి = తెలుసుకో; క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోః = క్షేత్ర–క్షేత్రజ్ఞుల; జ్ఞానమ్ = జ్ఞానం; యత్ = ఏదో; తత్ = అదియే; జ్ఞానమ్ = యథార్థమైన జ్ఞానమని; మమ = నా; మతమ్ = అభిప్రాయం.
తా ॥ (జీవుని సంసారిత్వం సూచించబడింది; ఇక, పారమార్థికమైన అసంసారి స్వరూపం నిరూపించబడుతోంది.) భారతా! ఆబ్రహ్మస్తంబ పర్యంతం గల శరీరాలలో జీవ రూపంలో వెలయునది నేనే అని గ్రహించు. క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞులను గురించిన ఈ జ్ఞానమే (మోక్షహేతువు కాబట్టి) జ్ఞానమని నా అభిప్రాయం. (మిగిలినదంతా బంధహేతువైన వృథా పాండిత్యమే అని గ్రహించు.* )
వ్యాఖ్య:-
ఈ శ్లోకంలో ‘తత్త్వమసి’ అనే గొప్ప వేద వాక్యాన్ని బోధిస్తున్నారు. దీని అర్థం “ఆ పరమాత్మవే నువ్వు”. భగవద్గీతలో ఇంతకుముందు 2వ అధ్యాయంలో (2-12 శ్లోకంలో) శ్రీకృష్ణుడు “నేను, నువ్వు, ఈ రాజులు ఎప్పుడూ లేని సమయం లేదు” అని చెప్పినప్పుడు కూడా ఇదే విషయాన్ని చెప్పారు. ఇక్కడ భగవంతుడు ఒక పరమ రహస్యాన్ని బయటపెడుతున్నారు. అదేంటంటే – “జీవుడే సాక్షాత్ శివుడు”. మన శరీరం, ఇంద్రియాలు, పంచకోశాలు అనేవి కేవలం పైకి కనిపించే ఆకారాలు (ఉపాధులు). వీటన్నింటి లోపల సాక్షిగా వెలుగుతున్న ‘జీవాత్మ’ (మనలోని నేను), ఆ ‘పరమాత్మ’ కంటే వేరు కాదు. ఆ రెండూ ఒకటే.
శరీరాన్ని (క్షేత్రాన్ని) తెలుసుకునేవాడు ఎవడైతే ఉన్నాడో (క్షేత్రజ్ఞుడు), వాడిని “నేనే అని తెలుసుకో (మాం విద్ధి)” అని భగవంతుడు దయతో చెబుతున్నాడు. అంటే, నీలో “నేను ఉన్నాను, నేను చూస్తున్నాను” అని తెలుసుకుంటున్న ఆ చైతన్య శక్తి సాక్షాత్ శ్రీకృష్ణ పరమాత్మే (దేవుడే). దీనిని బట్టి మనకు అర్థమయ్యేది ఏంటంటే, దేవుడు ఎక్కడో ఆకాశంలోనో, చాలా దూరంలోనో లేడు. మనందరి హృదయాల్లోనే, మనకు అత్యంత దగ్గరగా ఉన్నాడు.
దేవుడు మన గుండెల్లోనే కొలువై ఉన్నప్పుడు, ఇక మనుషులు సంసార బాధలతో ఎందుకు ఏడవాలి? ఎందుకు దుఃఖించాలి? చేయాల్సిందల్లా ఒక్కటే – “దృక్-దృశ్య వివేకం” (అంటే చూసేవాడు ఎవరో, కనబడేది ఏదో వేరు చేసి తెలుసుకోవడం). నీలో ఉన్న సాక్షిని (ఆత్మను) నువ్వు తెలుసుకుంటే చాలు, సాక్షాత్ పరమాత్మను తెలుసుకున్నట్లే.
ఈ సత్యాన్ని గనక తెలుసుకుంటే, అంటే “నా శరీరంలో సాక్షిగా ఉన్న తెలివి (ప్రజ్ఞ) సాక్షాత్ పరమాత్మే” అని గ్రహించగలిగితే, మనిషికి అంతులేని ధైర్యం, ఆనందం కలుగుతాయి. ప్రపంచంలో ఏ ఇతర చదువు వల్ల గానీ, ఎంత గొప్ప పాండిత్యం వల్ల గానీ ఇంతటి గొప్ప ధైర్యం రాదు. “నేనే దేవుణ్ణి (ఆత్మను)” అని తెలిసినప్పుడు భయం ఎందుకు ఉంటుంది?
లోకంలో సంగీతం, శిల్పకళ, రాజకీయాలు వంటి ఎన్నో రకాల విద్యలు ఉన్నాయి. కానీ వాటన్నింటికంటే… “క్షేత్రం (శరీరం) వేరు, క్షేత్రజ్ఞుడు (ఆత్మ) వేరు” అని తెలుసుకోవడమే నిజమైన జ్ఞానం అని భగవంతుడు స్పష్టంగా చెప్పారు. మిగతావన్నీ కేవలం జీవించడానికి ఉపయోగపడే విద్యలు మాత్రమే. శ్రీకృష్ణుడు కేవలం చెప్పడమే కాదు, “ఇది నా కచ్చితమైన అభిప్రాయం (మమ మతమ్)” అని నొక్కి వక్కాణించారు. అంటే ఈ మాటలో ఎంతో గొప్ప సత్యం ఉందని, దీనిని ఎవరూ కాదనలేరని అర్థం.
కాబట్టి దైవసాధన చేసేవారందరూ (సాధకులు) భగవంతుని నోటి నుండి వచ్చిన ఈ మాటలను పూర్తిగా నమ్మాలి. మిగతా లౌకిక విద్యల కంటే ముందుగా, ఈ ‘దృక్-దృశ్య వివేకాన్ని’ (చూసే ఆత్మ వేరు, కనిపించే శరీరం వేరు అనే జ్ఞానాన్ని) సంపాదించుకోవాలి. తమ హృదయంలోనే ఉన్న ఆ సర్వలోక నాయకుడైన దేవుడిని అనుభవపూర్వకంగా తెలుసుకొని, తమ జన్మను సార్థకం (ధన్యం) చేసుకోవాలి.
“అన్ని శరీరాలలో (క్షేత్రాలలో) ఉన్న ఆత్మను (క్షేత్రజ్ఞుడిని) నేనే” అని చెప్పడం ద్వారా, శ్రీకృష్ణుడు కేవలం ఒక సాధారణ మానవుడు కాదని అర్థమవుతోంది. సమస్త ప్రాణులకు ఆధారంగా నిలిచే సాక్షాత్ పరమాత్మే ఆయన అని స్పష్టంగా తెలుస్తోంది.
“సర్వక్షేత్రేషు” (అన్ని శరీరాల యందు) అనే పదాన్ని వాడటం ద్వారా దేవుడు పక్షపాతం లేనివాడని తెలుస్తోంది. ఆయన కేవలం ఒక జాతికో, ఒక కులానికో లేదా ఒక వర్గానికో పరిమితం కాదు. ఉత్తముడైన బ్రాహ్మణుడిలో అయినా, అట్టడుగు వర్గానికి చెందిన చండాలుడిలో అయినా, చివరికి చిన్న పురుగులు, కీటకాలలో అయినా సరే… దేవుడు సమానంగా “ఉనికి” (ఉన్నాడు అనే భావన) రూపంలో నివసిస్తున్నాడు.
ఆయన్ను ‘క్షేత్రజ్ఞుడు’ (తెలుసుకునేవాడు) అని పిలవడం వల్ల దేవుని స్వరూపం ఏంటో మనకు తెలుస్తోంది: దేవుడు రాయి, రప్పల్లాగా జడమైన వస్తువు కాదు (తెలివి లేని వస్తువు కాదు). దేవుడు శూన్యం (ఏమీ లేనివాడు / Nothingness) కూడా కాదు. ఆయన ప్రజ్ఞా స్వరూపుడు (జ్ఞానం మరియు చైతన్యం కలిగిన శక్తి).