శ్రేయో హి జ్ఞానమభ్యాసాత్ జ్ఞానాద్ధ్యానం విశిష్యతే ।
ధ్యానాత్కర్మఫలత్యాగః త్యాగాచ్ఛాంతిరనంతరమ్ ॥ 12
శ్రేయః, హి, జ్ఞానమ్, అభ్యాసాత్, జ్ఞానాత్, ధ్యానమ్, విశిష్యతే,
ధ్యానాత్, కర్మ ఫలత్యాగః, త్యాగాత్, శాంతిః, అనంతరమ్.
అభ్యాసాత్ = వివేకరహితమైన అభ్యాసం కంటే; జ్ఞానం హి = జ్ఞానమే; శ్రేయః = శ్రేష్టం; జ్ఞానాత్ = యుక్తిపూర్వకమైన పరోక్ష జ్ఞానం కంటే; ధ్యానమ్ = ధ్యానం; విశిష్యతే = మంచిది; ధ్యానాత్ = ఇట్టిధ్యానం కన్నా (అజ్ఞులైన వారికి); కర్మఫలత్యాగాః = కర్మఫలత్యాగం (నిష్కామ కర్మ); త్యాగాత్ అనంతరమ్ = ఇట్టి త్యాగం చేసిన వెంటనే; శాంతిః = పరమరూపమైన శాంతి (లభిస్తుంది).
తా ॥ (ఈ కర్మఫలత్యాగాన్నే స్తుతిస్తున్నాడు-) జ్ఞానరహితమైన అభ్యాసం కంటే, యుక్తిసహితంగా ఉపదేశింపబడే జ్ఞానం శ్రేష్ఠం. ఇటువంటి తత్త్వనిశ్చయం కన్నా (తత్త్వసాక్షాత్కార కారణమవడం వల్ల) ధ్యానం శ్రేష్టం. (ధ్యానాసమర్థుని పట్ల) ధ్యానం కన్నా ఆసక్తి–నివృత్తిని కలిగించే, కర్మఫలత్యాగం మంచిది. కర్మఫలాన్ని త్యజిస్తే వెంటనే పరమరూపమైన శాంతి (చిత్తశుద్ధి ద్వారా) లభిస్తుంది.
వ్యాఖ్య: –
ఈ శ్లోకంలో వాడిన పదాలను మనం ఇలా అర్థం చేసుకోవాలి:
- అభ్యాసం (Practice): ఇక్కడ అభ్యాసం అంటే గొప్ప వివేకంతో చేసేది కాదు; ఏదో యాంత్రికంగా, పూర్తి అవగాహన లేకుండా చేసే సాధన (Mechanical Practice without deep wisdom).
- జ్ఞానం (Knowledge): ఇక్కడ జ్ఞానం అంటే ఆత్మ సాక్షాత్కారం కాదు; కేవలం శాస్త్రాలు, పుస్తకాలు చదవడం వల్ల వచ్చిన ‘పుస్తక జ్ఞానం’ (Bookish Knowledge).
- ధ్యానం (Meditation): ఇక్కడ ధ్యానం అంటే పరిపూర్ణమైనది కాదు. కేవలం ధ్యానం చేస్తున్నంత సేపు మాత్రమే మనసులో ప్రపంచ గొడవలు ఉండవు, కళ్ళు తెరిస్తే మళ్ళీ మామూలే. అంటే ఇది ఇంకా పూర్తిగా పండని సాధకుడి స్థితి (State of a beginner/practitioner).
‘జ్ఞానాధ్యానం విశిష్యతే’ – కేవలం మాటలకే పరిమితమైన (‘వాచా’) జ్ఞానం కంటే… అనుభవపూర్వకంగా తెలుసుకున్న జ్ఞానం చాలా గొప్పది. అందుకే… కేవలం పుస్తకాలు, శాస్త్రాలు చదివి సంపాదించిన (‘వాచా’/’శాస్త్రజన్య’) జ్ఞానం కంటే… ఆ విషయాన్ని అనుభవంలోకి తెచ్చే ‘ధ్యానం’ ఎంతో గొప్పదని ఇక్కడ చెప్పారు. మనం తెలుసుకున్న ఆధ్యాత్మిక విషయాలను, పూర్తి ఏకాగ్రతతో (తదేకనిష్ఠతో) లోతుగా ఆలోచించి, వాటిని స్వయంగా అనుభూతి చెందడమే ‘ధ్యానం’.
‘ధ్యానాత్కర్మఫలత్యాగః’ – పని చేసి ఫలితాన్ని ఆశించని వాడు (త్యాగి), ధ్యానం చేసేవాడు (ధ్యానాభ్యాసి) – వీరిద్దరిలో ఎవరు గొప్ప? అని చూస్తే… ‘త్యాగి’ యే గొప్పవాడు. ఎందుకంటే:
- ధ్యానం చేసేవాడు: ఇతని మనసు కేవలం ధ్యానం చేస్తున్న ఆ కొద్దిసేపు మాత్రమే విషయ వాంఛలు లేకుండా ప్రశాంతంగా ఉంటుంది. ధ్యానం ఆపేసి బయటకు రాగానే మళ్ళీ మామూలే.
- త్యాగం చేసేవాడు: ఫలితాన్ని వదిలేసిన వాడి మనసు మాత్రం ఎల్లప్పుడూ (24 గంటలూ) ప్రశాంతంగా, దేనికీ అంటుకోకుండా (అసంగమై), ఏ దోషాలు లేకుండా ఉంటుంది.
అందుకే ధ్యానం కంటే, కర్మఫల త్యాగమే గొప్పదని చెప్పారు. దీన్ని బట్టి ‘నిష్కామ కర్మయోగం’ (ఫలితం ఆశించని పని) ఎంత గొప్పదో స్పష్టంగా అర్థమవుతోంది. సాధారణంగా జనాల్లో ఎక్కువమందికి పనులు మానేసి కూర్చోవడం (నివృత్తి) కంటే, పనులు చేస్తూ ఉండటం (ప్రవృత్తి) మీదే ఆసక్తి ఎక్కువ ఉంటుంది. అలాంటి వారు పనులు చేస్తూనే, ఆ ఫలితాన్ని దేవుడికి వదిలేయడాన్ని గనక అలవాటు చేసుకుంటే… వారు కేవలం ధ్యానం లేదా జ్ఞానం అభ్యసించే వారి కంటే చాలా గొప్ప స్థానాన్ని పొందుతారు. భక్తికైనా, ధ్యానానికైనా, జ్ఞానానికైనా… అన్నింటికీ కావాల్సింది ‘చిత్తశుద్ధి’ (స్వచ్ఛమైన మనసు). ఆ స్వచ్ఛత అనేది కేవలం ‘నిష్కామ కర్మ’ (స్వార్థం లేని పని) చేయడం వల్లే వస్తుంది. పునాది గట్టిగా ఉంటేనే పైన కట్టిన మేడ స్థిరంగా నిలబడుతుంది కదా! అలాగే, ‘త్యాగం’ ద్వారా చిత్తశుద్ధి అనే పునాది గట్టిగా ఉంటేనే… మనలో భక్తి, జ్ఞానం అనే మేడలు నిలబడతాయి. అందుకే భగవంతుడు ఈ శ్లోకంలో కర్మఫల త్యాగానికి (నిష్కామ కర్మకు) ఇంత ప్రాముఖ్యత ఇచ్చారు.
‘త్యాగాచ్ఛాన్తిరనన్తరమ్’ – మనం చేసే పనుల ఫలితాలను వదిలేయడం వల్ల (కర్మఫలత్యాగం), అంతా దేవుడి దయ అని భావించడం వల్ల (ఈశ్వరార్పణ బుద్ధి)… మనసులోని మలినాలు పోయి శుభ్రపడుతుంది. ఎప్పుడైతే మనసు శుద్ధి అవుతుందో, వెంటనే మనశ్శాంతి కలుగుతుంది. శాంతి కావాలంటే మనం కొన్నింటిని వదిలేయాలి (త్యాగం చేయాలి):
- కర్తృత్వం: ‘ఈ పని నేనే చేశాను’ అనే ఫీలింగ్.
- అహంభావం: ‘నేను గొప్ప’ అనే గర్వం.
- దోషాలు: మనసులోని చెడు ఆలోచనలు.
- విషయ సుఖాలు: ప్రపంచ భోగాల మీద ఆశ. వీటిని వదిలేస్తేనే శాంతి దొరుకుతుంది.
మనసులో ఉన్న చెడు (దోషాలు) పోవడమే శాంతికి అసలైన మార్గం. ఎందుకంటే—నీటిలో మురికి పోతే అడుగున ఉన్న రాయి కనిపించినట్లు, మనసులో మురికి పోతే (నిర్మల చిత్తం) లోపల ఉన్న ఆత్మ (దేవుడు) స్పష్టంగా కనిపిస్తాడు. కష్టాలతో నిండిన ఈ ప్రపంచంలో ప్రతి ఒక్కరూ ‘శాంతి కావాలి, శాంతి కావాలి’ అని కోరుకుంటున్నారు. కానీ ఆ శాంతి ఎలా దొరుకుతుందో వారికి తెలియడం లేదు. అందుకే భగవంతుడు ఇక్కడ ‘త్యాగాత్ శాంతిః’ అని స్పష్టంగా చెప్పారు. అంటే ‘త్యాగం వల్ల మాత్రమే శాంతి లభిస్తుంది’. కాబట్టి—సుఖాలను, ఫలితాలను, నాది అనే మమకారాన్ని, అహంకారాన్ని వదిలేసి… మనిషి ఆ గొప్ప శాంతిని (పరమ శాంతిని) అనుభవించాలి.