అథ చిత్తం సమాధాతుం న శక్నోషి మయి స్థిరమ్ ।
అభ్యాసయోగేన తతో మామిచ్ఛాప్తుం ధనంజయ ॥ 9
అథ, చిత్తమ్, సమాధాతుమ్, న, శక్నోషి, మయి, స్థిరమ్,
అభ్యాసయోగేన, తతః, మామ్, ఇచ్ఛ, ఆప్తుమ్, ధనంజయ.
ధనంజయ = అర్జునా; అథ = ఇక; మయి = నా యందు; చిత్తమ్ = మనస్సును; స్థిరమ్ = స్థిరంగా; సమాధాతుమ్ = నిలపడానికి; న శక్నోషి = సమర్థుడవు కానిచో; తతః = మఱి; అభ్యాస యోగేన = అభ్యాసమనే ఉపాయాన్ని అవలంబించి; మామ్ = నన్ను; ఆప్తుమ్ = పొంద; ఇచ్ఛ = కోరుము.
తా ॥ ధనంజయా! నీవు నాయందు చిత్తాన్ని స్థిరంగా నిల్పజాలకపోతే, అభ్యాసయోగంతో నన్ను పొందడానికి ప్రయత్నించు.
వ్యాఖ్య:–
మొదట చెప్పినట్లుగా (మనసు, బుద్ధి పూర్తిగా దేవుడికి అర్పించడం) చేయడం ఎవరికైనా కష్టమైతే… దేవుడు వారి కోసం మరికొన్ని ప్రత్యామ్నాయ మార్గాలను (Alternative ways) సూచిస్తున్నాడు. ఆహా! భక్తులంటే ఆ దేవుడికి ఎంత ప్రేమో, ఎంత దయో కదా! మనిషి బంధనాల్లో చిక్కుకోవడానికైనా, లేదా మోక్షం పొందడానికైనా… రెండింటికీ కారణం ‘మనసే’.
- మనసు ప్రపంచం మీద ఉంటే -> బంధం (కష్టాలు).
- మనసు దేవుడి మీద ఉంటే -> మోక్షం (ఆనందం). కాబట్టి మోక్షం కావాలంటే, మనసును ఎలాగోలా దేవుడిలో లీనం చేయాల్సిందే. వేరే దారి లేదు.
అందుకే శ్రీకృష్ణుడు ఏమంటున్నారంటే—’ఒకవేళ నీ మనసు నా మీద నిలకడగా ఉండకపోతే, దిగులుపడకు. అభ్యాసం (Practice) చెయ్యి’. మొదట్లో మనసు నిలవదు, బయట విషయాల మీదకు (దృశ్య వస్తువుల మీదకు) పారిపోతూ ఉంటుంది. దాన్ని అలా పోనీయకుండా, మళ్ళీ మళ్ళీ వెనక్కి లాక్కొచ్చి దేవుడి మీద నిలపడానికి ప్రయత్నించాలి. ప్రారంభంలో ఇది కష్టంగానే ఉంటుంది. కానీ వదలకుండా, మెల్లమెల్లగా ప్రయత్నిస్తూ ఆ స్థితిని సాధించాలి. ఎందుకంటే మనసు దేవుడిలో కలిసిపోవడమే మోక్షం. ఆ స్థితిని అందరూ కష్టపడి (ప్రయత్నపూర్వకంగా) సాధించాల్సిందే. భగవద్గీత 6వ అధ్యాయంలో (6-26) చెప్పినట్లుగా—’మనసు ఎక్కడికి పారిపోతే, అక్కడి నుంచి దానిని వెనక్కి లాక్కొచ్చి ఆత్మలో నిలపాలి’. ఈ శ్లోకంలో చెబుతున్న అభ్యాస యోగం కూడా అదే. కోతి లాంటి చంచలమైన మనసును నెమ్మదిగా కంట్రోల్ చేసుకోవాలి.
‘అభ్యాసయోగేన’ – ‘అభ్యాసయోగేన’ అంటే సాధన (Practice) చేయడం. ఈ సాధన అనేది కేవలం దీనికి మాత్రమే పరిమితం కాదు. కర్మయోగం, భక్తియోగం, ధ్యానయోగం, జ్ఞానయోగం… ఇలా ఏ యోగానికైనా సరే ఈ ‘అభ్యాసం’ అనేది కచ్చితంగా తోడవ్వాలి. మనం ఏ యోగ మార్గంలో వెళ్ళినా సరే, ఈ రెండు విషయాలు చాలా అవసరం:
- అనన్యయోగం: (6వ శ్లోకంలో చెప్పినట్లు) ఏకాగ్రత లేదా వేరే ధ్యాస లేకుండా ఉండటం.
- అభ్యాసయోగం: (ఈ శ్లోకంలో చెప్పినట్లు) వదలకుండా నిరంతరం ప్రాక్టీస్ చేయడం.
ఈ ‘అభ్యాసం’ (Practice) తోడైతేనే… మిగతా యోగాలన్నీ అభివృద్ధి చెందుతాయి, మంచి ఫలితాన్ని ఇస్తాయి. సాధన లేకపోతే ఏ యోగమూ పని చేయదు.
కొంతమంది భక్తులు (సాధకులు) గురువుల దగ్గరికి వెళ్లి తరచుగా ఇలా అడుగుతుంటారు: ‘గురువుగారు! నేను ధ్యానం చేయడానికి కూర్చుంటున్నాను, కానీ నా మనసు దేవుడి మీద స్థిరంగా నిలబడటం లేదు. నేనేం చేయాలి?’ దానికి ఆ గురువులు తమ సొంత సమాధానం చెప్పరు; సాక్షాత్తు భగవంతుడు ఈ శ్లోకంలో చెప్పిన దాన్నే చెబుతారు: ‘నాయనలారా! మనసు నిలవకపోతే కంగారు పడకండి. అభ్యాసం (Practice) చేసి, ఎలాగైనా సరే అది నిలిచేలా చేసుకోండి. దీనికి వేరే దారి లేదు’ అని బోధిస్తారు. మనసును కంట్రోల్ చేయడం గురించి భగవద్గీత 6వ అధ్యాయంలో కూడా శ్రీకృష్ణుడు ఇదే విషయాన్ని గట్టిగా చెప్పారు (‘అభ్యాసేన తు కౌంతేయ…’ – అంటే అభ్యాసం ద్వారానే మనసు లొంగుతుంది అని). కాబట్టి, ధ్యానంలో మనసు కుదుటపడలేదని ఎవరూ నిరాశ (Disappointment) పడకూడదు. భగవంతుడు చెప్పినట్లుగా, మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రయత్నిస్తూ మనసును దారిలోకి తెచ్చుకోవాలి. మోక్షం పొందడానికి ఈ ‘సాధన’ తప్ప వేరే మార్గం లేదు.