మత్కర్మకృన్ మత్పరమో మద్భక్తస్సంగవర్జితః ।
నిర్వైరస్సర్వభూతేషు యస్సమామేతి పాండవ ॥ 55
మత్ కర్మకృత్, మత్ పరమః, మద్భక్తః, సంగవర్జితః,
నిర్వైరః, సర్వ భూతేషు, యః, సః, మామ్, ఏతి, పాండవ.
పాండవ = అర్జునా; యః = ఎవడు; మత్ కర్మకృత్ = నా నిమిత్తం కర్మలను ఆచరిస్తాడో; మత్ పరమః = నేనే పరమగతిగా కలవాడో; సంగ వర్జితః = ధనమిత్రపుత్రాదులపై ఆసక్తి విడిచినవాడో; మత్ భక్తః = నన్నే భజించువాడో; సర్వభూతేషు = సర్వజీవులయెడ; నిర్వైరః = శత్రుభావం లేనివాడో; సః = అతడు; మామ్ = నన్ను; ఏతి = పొందుతాడు.
తా ॥ పాండవా! నా నిమిత్తం మాత్రమే కర్మలను ఆచరిస్తూ, నన్నే పరమ పురుషార్థంగా తలుస్తూ, ధన మిత్ర పుత్రాదుల యందు ఆసక్తి లేక, నన్నే ఆశ్రయించుకుని, సర్వజీవుల యెడల (తనకు అత్యంత అపకారం ఒనర్చేవారి యెడ కూడా) వైరభావం లేనివాడు మాత్రమే నన్ను పొందగలడు. (శ్రీమద్భాగవతమ్ 11-14-16 చూ.)
వ్యాఖ్య:–
భగవంతుని ఎవరు పొందగలరు? అనే ప్రశ్నకు ఇక్కడ చాలా స్పష్టమైన సమాధానం ఇవ్వబడింది. శ్రీకృష్ణుడు చెప్పిన ఆ ఐదు సుగుణాలను (కర్మయోగం, ధ్యానయోగం, భక్తియోగం, వైరాగ్యం, భూతదయ) ఎవరు కలిగి ఉంటారో, వారు తప్పకుండా ఆ పరమాత్మలో ఐక్యమవుతారు (సాయుజ్యాన్ని పొందుతారు).
ఈ వివరణలో గీత యొక్క విశాల దృక్పథం కనిపిస్తోంది:
- ఎవరైనా సరే (‘యః’): శ్లోకంలో ‘యః’ (ఎవడైతే) అనే పదాన్ని వాడారు. అంటే స్త్రీ, పురుష, కుల, మత, జాతి వర్గ భేదాలు ఏమీ లేవు. ఎవరైనా సరే ఈ మంచి లక్షణాలను ఆచరిస్తే మోక్షానికి అర్హులే.
- యోగ్యతయే ప్రధానం: ఇక్కడ మనిషి పుట్టుక ముఖ్యం కాదు, అతని గుణం మరియు ప్రవర్తన (యోగ్యత) మాత్రమే ముఖ్యం.
చక్కని ఉదాహరణలు:
- మందు: రోగం వచ్చినప్పుడు మందు ఎవరు వేసుకున్నా జబ్బు తగ్గుతుంది. ఫలానా వాళ్లే వేసుకోవాలి, వేరే వాళ్లు వేసుకోకూడదు అనే నియమం మందుకు ఉండదు కదా!
- దీపం: ప్రమిద, నూనె, వత్తి, అగ్గిపెట్టె తెచ్చుకుంటే చాలు… దీపం ఎవరి ఇంట్లోనైనా వెలుగుతుంది. వెలగడానికి భేదభావం ఉండదు.
భక్తి మరియు మోక్షం విషయంలో కూడా అంతే. అర్హత ఉన్న ప్రతి ఒక్కరికీ ద్వారాలు తెరిచే ఉంటాయి. భగవద్గీతలో ఇటువంటి అందరినీ కలుపుకుపోయే విశాల భావాలు (Universal values) ఉన్నాయి కాబట్టే, గీత ఇంత గొప్ప గ్రంథంగా నిలిచింది.
‘మత్కర్మకృత్’ – కేవలం పూజగదిలో కూర్చుని చేసే జపం, ధ్యానం మాత్రమే పూజ కాదు. మనం చేసే ఏ పనినైనా (వంట చేయడం, ఉద్యోగం చేయడం, సేవ చేయడం) “ఇది భగవంతుడికి చేస్తున్నాను” అనే భావనతో చేస్తే అది కూడా గొప్ప పూజ అవుతుంది. ఇక్కడ ‘ఏ పని చేసినా’ అంటే దొంగతనాలు, హింస వంటి పాపకార్యాలు అని కాదు. కేవలం సత్కర్మలు (మంచి పనులు) మాత్రమే దేవుడికి అర్పించాలి.
క్రమ పరిణామం (Process):
- పనులను భగవంతుడికి అర్పించడం (కర్మయోగం).
- దీనివల్ల మనసులోని మలినాలు తొలగి చిత్తశుద్ధి కలగడం.
- తద్వారా భగవంతుని కృప లభించడం.
- చివరికి ఆత్మజ్ఞానం కలిగించి మోక్షాన్ని ఇవ్వడం.
సాధారణంగా పనులు మనల్ని బంధిస్తాయి. కానీ అదే పనిని దైవార్పణ బుద్ధితో చేస్తే… ఆ పని ‘పూజ’ (Worship) గా మారిపోతుంది. అప్పుడు ఆ పనులు బంధాలకు కారణం కావు, మోక్షానికి మెట్లుగా మారిపోతాయి. అందుకే కృష్ణుడు ‘మత్కర్మకృత్’ (నా కోసం పనులు చేసేవాడు) అనే లక్షణాన్ని మోక్షం పొందే వారి జాబితాలో చేర్చారు.
‘మత్పరమః’ – భగవంతుడినే తన జీవితానికి అంతిమ గమ్యంగా (Ultimate Goal), పొందవలసిన ఏకైక వస్తువుగా భావించి, ఆయన మీదే పూర్తి శ్రద్ధ పెట్టేవాడే నిజమైన భక్తుడు. లోకంలో చాలామంది భోగభాగ్యాలను, డబ్బును, పదవులనే గొప్పగా భావిస్తారు. వాటినే తమ జీవిత గమ్యంగా పెట్టుకుని, వాటికోసమే రాత్రింబవళ్లు కష్టపడుతుంటారు. కానీ, కళ్ళకు కనిపించే ఈ వస్తువులన్నీ ‘అసద్వస్తువులు’ (శాశ్వతం కానివి) మరియు ‘నశ్వరములు’ (నశించిపోయేవి). ఇవి మనకు బంధాలను కలిగిస్తాయే తప్ప, ముక్తిని ఇవ్వలేవు. ఈ ప్రపంచం మొత్తంలో ఎప్పటికీ మారని, నశించని ఏకైక సత్యం (సద్వస్తువు) ఆ పరమాత్మ మాత్రమే. కాబట్టి మనిషి అశాశ్వతమైన వాటి కోసం వెంపర్లాడకుండా, శాశ్వతుడైన ఆ దేవుడినే తన లక్ష్యంగా పెట్టుకుని ప్రయత్నించాలి. అలా చేసినవాడు కచ్చితంగా దేవుడిని పొందుతాడు.
‘మద్భక్తః’ – పరమానందప్రదుడగు భగవంతునియందే అతిశయభక్తి కలిగియుండవలెనుగాని తదితర పదార్థములందుగాదు. జననమరణములనుండి తప్పించజాలని పదార్థములయెడల భక్తి ( ప్రీతి) యున్నచో నేమి ప్రయోజనము? భగవద్భక్తిచే అచిరకాలములో జీవుడు పరమాత్మపదము నొందగలడను సత్య మిచట వచింపబడినది.
‘సంగవర్జితః’ – మనిషికి ‘పరమానందాన్ని’ (శాశ్వతమైన సంతోషాన్ని) ఇవ్వగలిగేది భగవంతుడు మాత్రమే. కాబట్టి మనం ఆ భగవంతుడి మీదే అత్యంత భక్తిని కలిగి ఉండాలి తప్ప, ఇతర వస్తువుల మీద కాదు. జనన మరణాలనే చక్రం నుండి మనల్ని కాపాడే శక్తి ఈ లోకంలోని వస్తువులకు (ధనానికి, ఆస్తులకు) లేదు. మనల్ని కాపాడలేని వస్తువుల మీద ప్రేమ (ప్రీతి) పెంచుకుంటే వచ్చే లాభం ఏముంది? అది వృథా ప్రయాస మాత్రమే. భగవంతుడి మీద భక్తి ఉంటే… జీవుడు ‘అచిరకాలంలోనే’ (చాలా తక్కువ సమయంలోనే) ఆ పరమాత్మ స్థానాన్ని చేరుకోగలడు అనే పరమ సత్యాన్ని ఇక్కడ చెప్పారు. (అంటే… సంసార సాగరాన్ని దాటించే నావ భక్తి మాత్రమే, డబ్బు కాదు అని అర్థం).
“నిర్వైరస్సర్వభూతేషు’ (సమస్త ప్రాణుల యందు ద్వేషం లేకపోవడం/దయ కలిగి ఉండటం) -‘సర్వభూతేషు’ అంటే కేవలం మనకు నచ్చిన ఒకటి రెండు ప్రాణుల మీద దయ చూపించడం కాదు. చీమ నుండి బ్రహ్మ వరకు సమస్త ప్రాణకోటి పట్ల ప్రేమ, దయ కలిగి ఉండాలి. సృష్టిలోని అన్ని ప్రాణులు ఆ భగవంతుని (నారాయణుని) స్వరూపాలే. కాబట్టి మనం ఎవరికి హాని చేసినా, ఎవరిని బాధపెట్టినా… అది నేరుగా ఆ దేవుడికి చేసినట్లే అవుతుంది. ఒకపక్క పూజలు, మంత్రపఠనాలు చేస్తూ… మరోపక్క తోటి జీవులను ద్వేషిస్తూ, హింసిస్తే ఆ పూజల వల్ల ఏ ప్రయోజనమూ ఉండదు. అది నిజమైన వేదాంతం అనిపించుకోదు. పైన చెప్పిన మొదటి నాలుగు గుణాలు (దేవుని పని చేయడం, ఏకాగ్రత, భక్తి, వైరాగ్యం) రోగాన్ని తగ్గించే ‘మందు’ వంటివి. ఈ ఐదవ గుణం (ఎవరినీ ద్వేషించకపోవడం/భూతదయ) అనేది ‘పథ్యం’ వంటిది. మనం ఎంత ఖరీదైన మందు వేసుకున్నా, సరైన పథ్యం లేకపోతే రోగం తగ్గదు కదా? అలాగే… మనం ఎంత భక్తి చేసినా (మందు), పక్కవారిని ద్వేషించకుండా ఉండే గుణం (పథ్యం) లేకపోతే మోక్షం రాదు. కాబట్టి భగవంతుని చేరాలనుకునేవాడు (‘మామేతి’) భక్తితో పాటు, తప్పనిసరిగా సకల జీవుల పట్ల ప్రేమను కలిగి ఉండాలి.
భగవద్గీతలో ఈ శ్లోకం చాలా ముఖ్యమైనది. శంకరాచార్యుల వంటి మహానుభావులు ఈ ఒక్క శ్లోకాన్ని ‘సంపూర్ణ గీతా సారాంశం’ (Essence of Gita) అని కొనియాడారు. ఎందుకంటే, ఇందులో అన్ని రకాల యోగాల గురించి క్లుప్తంగా వివరించారు. అంతేకాదు, ఆ యోగాలన్నింటికీ ఎంతో అవసరమైన ‘ప్రాణుల పట్ల దయ’ (సర్వభూత దయ) గురించి కూడా ఇందులో చెప్పారు. అదెలాగంటే —
- మత్కర్మకృత్ (నా పనినే చేయుము) – కర్మయోగం:
- చేసే ప్రతి పనిని దైవకార్యంగా భావించి చేయాలి.
- “ఇది నా పని, ఇది నా స్వార్థం కోసం” అని కాకుండా, “ఇది భగవంతుని పని, ఆయన సేవ కోసమే చేస్తున్నాను” అనే భావనతో కర్మలు ఆచరించాలి.
- మత్పరమః (నా యందే నిమగ్నుడవు కమ్ము) – ధ్యానయోగం / లక్ష్య శుద్ధి:
- జీవిత పరమ లక్ష్యం ఆ భగవంతుడే అని నమ్మాలి.
- స్వర్గం గానీ, భోగభాగ్యాలు గానీ లక్ష్యం కాకూడదు. ఆ దేవుడిని చేరడమే ఏకైక గమ్యంగా పెట్టుకోవాలి.
- మద్భక్తః (నా భక్తుడవు కమ్ము) – భక్తియోగం:
- ఆ భగవంతుని యందు అనన్యమైన (వేరొకటి లేని) ప్రేమ, అనురాగం కలిగి ఉండాలి.
- భగవంతుని శరణు కోరడమే (శరణాగతి) నిజమైన మార్గం.
- సంగవర్జితః (సంగమును వీడుము) – జ్ఞానయోగం / వైరాగ్యం:
- ప్రాపంచిక విషయాల పట్ల, వస్తువుల పట్ల ఆసక్తి (Attachment) పెంచుకోకూడదు.
- సంసారంలో ఉన్నా కూడా తామరాకు మీద నీటిబొట్టులా అంటిముట్టనట్లు ఉండాలి.
- నిర్వైరః సర్వభూతేషు (ఎవరి యందు పగ లేకుండుట) – భూతదయ:
- సమస్త ప్రాణుల యందు ద్వేషం లేకుండా ఉండాలి.
- “అందరిలో ఉన్నది ఆ దేవుడే” అని గుర్తించిన వాడికి, ఎవరి మీదా కోపం గానీ, పగ గానీ రాదు. శత్రువుల పట్ల కూడా మైత్రి కలిగి ఉండాలి.
ఎవరైతే ఈ ఐదు లక్షణాలను కలిగి ఉంటారో (“యః స మామేతి”), వారు కచ్చితంగా నన్ను (పరమాత్మను) పొందుతారు అని శ్రీకృష్ణుడు హామీ ఇచ్చారు.
కాబట్టి సాధకులు ఈ శ్లోకం అర్థాన్ని మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచిస్తూ, భక్తి వంటి మంచి గుణాలను అలవర్చుకోవాలి. ఈ జన్మలోనే ఆ పరమాత్మలో ఐక్యం అయ్యేలా (మోక్షం పొందేలా) ప్రయత్నించాలి.