అమీ చ త్వాం ధృతరాష్ట్రస్య పుత్రాః
సర్వే సహైవావనిపాలసంఘైః ।
భీష్మో ద్రోణః సూతపుత్రస్తథాసౌ
సహాస్మదీయైరపి యోధముఖ్యైః ॥ 26
వక్త్రాణి తే త్వరమాణా విశంతి
దంష్ట్రాకరాళాని భయానకాని ।
కేచిద్విలగ్నా దశనాంతరేషు
సందృశ్యంతే చూర్ణితైరుత్తమాంగైః ॥ 27
అమీ, చ, త్వామ్, ధృతరాష్ట్రస్య, పుత్రాః, సర్వే, సహ, ఏవ, అవని పాలసంఘైః,
భీష్మః, ద్రోణః, సూతపుత్రః, తథా, అసౌ, సహ, అస్మదీయైః, అపి, యోధముఖ్యైః.
వక్త్రాణి, తే, త్వరమాణా, విశంతి, దంష్ట్రాకరాళాని, భయానకాని,
కేచిత్, విలగ్నాః, దశన అంతరేషు, సందృశ్యంతే, చూర్ణితైః, ఉత్తమాంగైః.
అవనిపాల సంఘైః సహ = నృపతి మండలంతో గూడిన; అమీచ = ఈ; ధృతరాష్ట్రస్య = ధృతరాష్ట్రుని; పుత్రాః = పుత్రులు; సర్వే ఏవ = అందరూ కూడా; తథా = మరియు; భీష్మః = భీష్ముడూ; ద్రోణః = ద్రోణుడూ; అసౌ = ఈ; సూతపుత్రః = కర్ణుడూ; అస్మదీయైః = మన; సహాయోధ ముఖ్యైః అపి = ధృష్టద్యుమ్నాది ప్రధాన వీరులతో కూడా; త్వామ్ = నీ యందు విశంతి = (వారందరూ) ప్రవేశిస్తున్నారు; దంష్ట్రాకరాళాని = కరాళ దంష్ట్రలతో; భయానకాని = భయంకరమైన; తే = నీ; వక్త్రాణి = ముఖవివరముల; త్వరమాణాః = తొందరపడుతూ; విశంతి = ప్రవేశిస్తున్నారు; కేచిత్ = కొందరు; దశన అంతరేషు = పండ్లసందులలో; విలగ్నాః = చిక్కుకొని; చూర్ణితైః = చూర్ణం చేయబడిన; ఉత్తమాంగైః = శిరస్సులతో; సందృశ్యంతే = కనబడుతున్నారు.
తా ॥ ధృతరాష్ట్రుని పుత్రులు రాజన్యవర్గంతో నీ ముఖ వివరములందు ప్రవేశిస్తున్నారు. భీష్మద్రోణులూ, కర్ణుడూ మన పక్షానికి చెందిన ధృష్టద్యుమ్నాది వీరులతో కూడా నీయందు ప్రవేశిస్తున్నారు. వారందరూ కరాళదంష్ట్రములూ భీషణములూ అయిన నీ ముఖ గహ్వరముల తొందరపడుతూ ప్రవేశిస్తున్నారు. కొందరు నీ దంతసందుల చిక్కుకొని చూర్ణిత శిరస్కులై ఉన్నారు.
వ్యాఖ్య:-
పరమాత్మకు ‘భూత’ (గత), ‘భవిష్యత్’ (రాబోయే), ‘వర్తమాన’ (నడుస్తున్న) కాలాలు అనే తేడా ఉండదు. భగవంతుడు కాలాతీతుడు (Time-transcendent). అంటే కాలం ఆయన్ని బంధించలేదు. కాబట్టి కాలం వల్ల వచ్చే మార్పులు గానీ, విభజనలు గానీ దేవుడిలో ఉండవు. అందుకే… భవిష్యత్తులో జరగబోయేదంతా, అర్జునుడికి ఆ విశ్వరూపంలో ‘ఇప్పుడే’ (వర్తమానంలోనే) కళ్ల ముందు కనిపించింది. నిజానికి యుద్ధం ఇంకా జరగలేదు. కానీ… భీష్ముడు, ద్రోణుడు, కర్ణుడు వంటి కౌరవ వీరులు, అలాగే పాండవ పక్షం వారు చనిపోయి కాలగర్భంలో కలిసిపోవడాన్ని అర్జునుడు ఆ విశ్వరూపంలో అప్పుడే స్పష్టంగా చూడగలిగాడు. దీని అర్థం ఏమిటి? గడిచిపోయిన అనేక యుగాలైనా, రాబోయే అనేక యుగాలైనా… పరమాత్మ దృష్టిలో అన్నీ ‘వర్తమానమే’ (Present). ఆయన కాలకాలుడు (Time of Time). కాలం అనేది ఆయనలో సృష్టించబడిన ఒక అంశమే తప్ప, ఆయన కాలానికి లోబడి ఉండడు.
ఈ శ్లోకంలో చెప్పిన విషయాన్ని గనక లోతుగా ఆలోచిస్తే… మనిషికి గొప్ప ‘వైరాగ్యం’ (ప్రపంచంపై మోహం పోవడం) కలుగుతుంది. ఎందుకంటే…యుద్ధభూమిలో తన కళ్ల ముందే బతికి ఉన్న భీష్ముడు, ద్రోణుడు వంటి మహావీరులు… అదే క్షణంలో కాలస్వరూపుడైన దేవుడి భయంకరమైన నోటిలోకి వేగంగా వెళ్లిపోవడాన్ని అర్జునుడు చూశాడు. అదే విధంగా… మనం కూడా ఒక సత్యాన్ని గ్రహించాలి. ఇప్పుడు మన కళ్ల ముందు కనిపిస్తున్న బంధువులు, స్నేహితులు, భార్యాబిడ్డలు, అలాగే మనకున్న డబ్బు, ఇళ్లు, పొలాలు, ఆస్తులు… ఇవన్నీ ఎప్పటికైనా కాలగర్భంలో కలిసిపోయేవే. ఏవీ శాశ్వతం కాదు. అవి నాశనమయ్యేవే. ఈ సత్యాన్ని గట్టిగా మనసులో నిలుపుకుంటే… కళ్ళకు కనిపించే ఈ ప్రపంచం మీద, వస్తువుల మీద వ్యామోహం తగ్గి, నిజమైన వైరాగ్యం కలుగుతుంది.
భవిష్యత్తులో జరగబోయేదాన్ని ఇప్పుడే (వర్తమానంలోనే) చూడగలగడమే నిజమైన ‘జ్ఞానదృష్టి’. ఎప్పుడో రాబోయే మృత్యువును (చావును) ఇప్పుడే గుర్తించగలగడమే జీవుడికి నిజమైన తెలివి (వివేకం). ఇలా మరణం గురించి, భవిష్యత్తు గురించి ముందుగానే ఆలోచించడం వల్ల మనిషికి కలిగే లాభాలు:
- వైరాగ్యం: ప్రాపంచిక విషయాలపై ఆసక్తి తగ్గి, వైరాగ్యం కలుగుతుంది. దాంతో జీవితాన్ని చాలా జాగ్రత్తగా, అడ్డదారులు తొక్కకుండా గడుపుతాడు.
- భక్తి: లోకంలోని సుఖభోగాలంటే విరక్తి పుట్టి, దేవుడిపై భక్తి కలుగుతుంది.
- లక్ష్య సాధన: “మరణం వచ్చేలోపే నేను నా జీవిత లక్ష్యాన్ని (మోక్షాన్ని) సాధించాలి” అని గట్టిగా నిర్ణయించుకుని (దృఢనిశ్చయం), దానికోసం తీవ్రంగా ప్రయత్నిస్తాడు.
(అంటే… చావును గుర్తుంచుకున్నవాడే జీవితాన్ని సద్వినియోగం చేసుకుంటాడు).
అందువల్ల… అర్జునుడు ఆ విశ్వరూపంలో “భవిష్యత్తులో జరగబోయే మరణాన్ని/వినాశనాన్ని” ఎలాగైతే కళ్లారా చూశాడో, అదే దృశ్యాన్ని ‘ముముక్షువు’ (మోక్షాన్ని కోరుకునే ప్రతి సాధకుడు) తన గుండెల్లో ముద్రించుకోవాలి. అంటే… “ఈ లోకంలో ఏదీ శాశ్వతం కాదు, అందరూ/అన్నీ ఎప్పటికైనా నశించేవే” అనే సత్యాన్ని మనసులో గట్టిగా చిత్రించుకోవాలి. అలా చేయడం వల్ల గొప్ప వైరాగ్యం కలుగుతుంది. ఆ వైరాగ్యంతో… మన జీవిత ఏకైక లక్ష్యమైన ‘పరమాత్మను చేరడం’ కోసం ఎప్పుడూ (విరామం లేకుండా) ప్రయత్నం చేస్తూనే ఉండాలి. (అందరూ చనిపోతారు అనే సత్యం తెలిస్తేనే… ఉన్న కొద్దికాలం దేవుడి కోసం బతకాలి అనే బుద్ధి పుడుతుంది అని దీని అర్థం).