ఇహైకస్థం జగత్కృత్స్నం పశ్యాద్య సచరాచరమ్ ।
మమ దేహే గుడాకేశ యచ్చాన్యద్ద్రష్టుమిచ్ఛసి ॥ 7
ఇహ, ఏకస్థమ్, జగత్, కృత్స్నమ్, పశ్య, అద్య, స చర అచరమ్.
మమ, దేహే, గుడాకేశ, యత్, చ, అన్యత్, ద్రష్టుమ్, ఇచ్ఛసి.
గుడాకేశ = అర్జునా; ఇహ = ఈ; మమ దేహే = నా శరీరంలో; ఏకస్థమ్ = (శరీరావయవం వలె) ఒక్కచోటనే ఉన్న; స చర అచరమ్ = స్థావర జంగమ సహితమైన; జగత్ = విశ్వాన్ని; కృత్స్నమ్ = సమస్తాన్ని; అన్యత్ చ = మరియు, ఇతరమైన; యత్ = దేనిని; ద్రష్టుమ్ ఇచ్ఛసి = చూడ గోరుతున్నావో; అద్య = నేడు (దానినంతటిని కూడా); పశ్య = చూడు.
తా ॥ అర్జునా! ఈ నా విరాట్ దేహంలో అవయవం వలె ఒక్కటే అయ్యి వెలయుచున్న స్థావరజంగమాత్మకమైన విశ్వాన్నంతటిని చూడు. మరియు, (జగదాశ్రయభూతమైన కారణస్వరూపమూ, జగత్తు యొక్క స్థితిగతులూ, జయాపజయాలూ మొదలుగా) నీవు చూడగోరే దానినంతటినీ దర్శించు.
వ్యాఖ్య:-
గతంలో విభూతి యోగం చివరన శ్రీకృష్ణుడు “నాలోని ఒక్క చిన్న అంశంతో (భాగంతో) ఈ జగత్తు మొత్తాన్ని ధరించి ఉన్నాను” అని చెప్పారు. అదే విధంగా… ఈ అనంతకోటి బ్రహ్మాండాలతో కూడిన ప్రపంచం మొత్తం పరమాత్మలోని ఒక చిన్న భాగంలోనే ఇమిడి ఉంది. అందుకే శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుడితో… “నా ఈ అనంతమైన శరీరంలో ఈ విశ్వం మొత్తాన్ని ఒక అవయవం ఉన్నట్లుగా (ఒక చిన్న చోట) చూడు” అని చెప్పారు. దీన్ని బట్టి పరమాత్మ స్వరూపం ఎంత విశాలమైనదో, ఎంత అనంతమైనదో మనం ఊహించుకోవచ్చు.
దీనిని అర్థం చేసుకోవడానికి మూడు దశలు ఉన్నాయి:
- భూతాకాశం: మన కళ్లకు బయట కనిపించే ఆకాశం చాలా విశాలమైనది, చాలా సూక్ష్మమైనది.
- చిత్తాకాశం: దానికంటే మనసు అనే ఆకాశం (చిత్తాకాశం) ఇంకా విశాలమైనది, ఇంకా సూక్ష్మమైనది.
- చిదాకాశం: వీటన్నింటికంటే ఆత్మ అనే ఆకాశం (చిదాకాశం) అత్యంత విశాలమైనది, అన్నింటికంటే సూక్ష్మమైనది.
అంత గొప్పదైన ఆత్మ (చిదాకాశం)లో… ఈ బయట కనిపించే ఆకాశం గానీ, అందులో ఉన్న ఈ ప్రపంచం గానీ ఏపాటిది? చాలా చిన్నది. అందుకే… ఆత్మ అనే ఆకాశంలో ఈ సమస్త ప్రపంచం ఏదో ఒక మూల (కేవలం కల్పితంగా) అణిగి ఉందని భగవంతుడు ఇక్కడ వివరించారు.
పరమాత్మ అనంతుడు (అంతులేనివాడు), అంతటా వ్యాపించి ఉండేవాడు, సర్వశక్తిమంతుడు. కానీ జీవుడు (మనిషి) చాలా అల్పుడు, పరిమితులు ఉన్నవాడు, కాలానికి-ప్రదేశానికి కట్టుబడి ఉండేవాడు. అందువల్ల… ఇంతటి గొప్పవాడైన పరమాత్మను, అల్పుడైన జీవుడు ఎంతో భక్తిశ్రద్ధలతో, వినయవిధేయతలతో సేవించడమే నిజమైన ధర్మం. ఇలా ఆ విశ్వరూపుడైన దేవుడిని సేవించడం వల్ల, ఆయన దయ (అనుగ్రహం) కలిగి మనకు జ్ఞానం లభిస్తుంది. ఆ జ్ఞానంతో మనం ఆయనలో ఐక్యం అయిపోయి, ఈ సంసారం నుండి బయటపడే (తరించే) అవకాశం దొరుకుతుంది. అలా కాకుండా దేవుడిని సేవించకపోతే… ఈ జనన మరణాలనే ప్రవాహంలో చిక్కుకుని, జీవుడు ఇంకా ఎన్నాళ్లు కష్టాలు (దుఃఖాలు) పడాలో తెలియదు.
మనిషికి ఎప్పుడైనా తనకున్న డబ్బు, మనుషులు, పొలాలు (ఆస్తులు), పదవులు (అధికారం) చూసి అహంకారం గానీ, గర్వం గానీ వస్తే… వెంటనే ఈ శ్లోకాన్ని మనసులో బాగా తలుచుకోవాలి. అప్పుడు ఆ గర్వం అంతా ఇట్టే తగ్గిపోతుంది. ఎందుకంటే, అప్పుడు మనిషికి ఇలాంటి ఆలోచన కలుగుతుంది: “ఈ విశాలమైన విశ్వం మొత్తం… ఆ పరమాత్మ అనంత రూపంలో ఏదో ఒక మూల, ఒక చిన్న అణువులాగా (కల్పితంగా) కనిపిస్తోంది. అంతటి గొప్ప దేవుడి ముందు… నా డబ్బెంత? నా బలమెంత? నా మనుషులెంత? నా పదవి ఎంత? ఇవన్నీ ఏ మూలకు సరిపోతాయి? వీటిని చూసుకుని నేనెందుకు గర్వపడాలి?” ఈ విధమైన భావన ఎప్పుడైతే కలుగుతుందో, అప్పుడు మనిషిలో గర్వం పోయి దేవుడిపై భక్తి పుడుతుంది. అంతేకాదు, అల్పమైన ఈ ప్రపంచ వస్తువుల మీద వ్యామోహం తగ్గి, వైరాగ్యం కలుగుతుంది.