బుద్ధిర్ జ్ఞానమసంమ్మోహః క్షమా సత్యం దమశ్శమః ।
సుఖం దుఃఖం భవోఽభావో భయం చాభయమేవ చ ॥ 4
అహింసా సమతా తుష్టిః తపో దానం యశోఽయశః ।
భవంతి భావా భూతానాం మత్త ఏవ పృథగ్విధాః ॥ 5
బుద్ధిః, జ్ఞానమ్, అసమ్మోహః, క్షమా, సత్యమ్, దమః, శమః,
సుఖమ్, దుఃఖమ్, భవః, అభావః, భయమ్, చ, అభయమ్, ఏవ, చ.
అహింసా, సమతా, తుష్టిః, తపః, దానమ్, యశః, అయశః,
భవంతి, భావాః, భూతానామ్, మత్తః, ఏవ, పృథగ్విధాః.
బుద్ధిః = సూక్ష్మవిషయ గ్రహణ సామర్థ్యం; జ్ఞానమ్ = ఆత్మాది పదార్థాల అవబోధ; అసమ్మోహః = ప్రత్యుత్పన్నమతిత్వం, (వ్యాకులతా భావం); క్షమా = సహిష్ణుత; సత్యమ్ = విన్నది విన్నట్లు, చూసింది చూసినట్లువచించడం; (యథార్థభాషణం). దమః = బాహ్యేంద్రియ సంయమం; శమః = అంతరింద్రియ సంయమం; సుఖమ్ = ఆహ్లాదం; దుఃఖమ్ = సంతాపం; భవః = ఉత్పత్తి; అభావః = వినాశం; భయం ఏవ చ = మరియు, భీతి; అభయమ్ = భయరహితత్వం; అహింసా = ప్రాణిపీడ నొనర్పకుండుట; సమతా = సమ చిత్తత; తుష్టిః = సంతోషం; తపః = మనోవాక్కాయసంయమం; దానమ్ = దానం; యశః = ధర్మనిమిత్తమైన కీర్తి; అయశః = అధర్మనిమిత్తమైన అపకీర్తి; (ఏతే = ఇవి;) భూతానామ్ = ప్రాణులకు; పృథగ్విధాః =స్వకర్మానుసారం విభిన్నాలైన; భావాః = భావాలు; మత్తః ఏవ = నా నుండియే; భవంతి = ఉత్పన్నమౌతున్నాయి.
తా ॥ (సర్వలోక మహేశ్వరత్వం వివరించబడుతోంది:) సూక్ష్మవిషయ గ్రహణ సామర్థ్యం, ఆత్మాది పదార్థాల జ్ఞానం, ప్రత్యుత్పన్నమతిత్వం, సహిష్ణుత, సత్యం, బాహ్యాంతరింద్రియ సంయమం, సుఖం, దుఃఖం, జన్మ, మృతువు, భయం, అభయం, అహింస, సమచిత్తత, సంతోషం, తపస్సు, దానం, ధర్మనిమిత్తమైన కీర్తి, అధర్మనిమిత్తమైన అపకీర్తి, మొదలైన విభిన్న భావాలు ప్రాణులకు స్వకర్మానుసారంగా నా నుండే కలుగుతున్నాయి.
వ్యాఖ్య:–
ఈ రెండు శ్లోకాల్లో… బుద్ధి, జ్ఞానం వంటి 16 మంచి గుణాల గురించి; అలాగే దుఃఖం, నాశనం, భయం, అపకీర్తి (చెడ్డపేరు) వంటి 4 ప్రతికూల గుణాల గురించి చెప్పారు. ఇవన్నీ భగవంతుడి వల్లే కలుగుతున్నాయని అన్నారు. అసలు దీని అర్థం ఏమిటంటే… నిజానికి భగవంతుడు కావాలని ఎవరికీ కష్టాలను గానీ, చెడును గానీ కలిగించడు. జీవులు చేసే పనులకు (కర్మలకు) తగిన ఫలితాన్ని మాత్రమే ఆయన ఇస్తాడు. అంటే, పనులు చేసేది మనుషులైతే, ఆ పనుల ఫలితాన్ని ఇచ్చేది దేవుడు. కొందరికి మంచి పేరు, కొందరికి చెడ్డ పేరు, కొందరికి సుఖం, ఇంకొందరికి దుఃఖం రావడానికి కారణం… వాళ్ళు గతంలో చేసుకున్న కర్మలే. ఎవరు ఏ విత్తనం నాటితే వారికి ఆ పంటే చేతికి వస్తుంది కదా! ఇందులో దేవుడు కేవలం నిమిత్త మాత్రుడు (ఫలితాన్ని అందజేసేవాడు) మాత్రమే. చెడ్డ పనులు చేసినవారికి కష్టాలు, మంచి పనులు చేసినవారికి సుఖాలు కలగాలన్నది దేవుడి నియమం. ఆ నియమం ప్రకారమే అన్నీ జరుగుతాయి కాబట్టి, పరోక్షంగా ఈ సుఖదుఃఖాలన్నీ దేవుడి వల్లే కలుగుతున్నాయని చెప్పబడింది.
ఇంతకుముందు చెప్పుకున్న మార్పులు (వికారాలు) అన్నీ మనసులోనే పుడతాయి. నిజానికి మనసు దానంతట అది జడమైనది (అంటే దానికి సొంతంగా తెలివి లేదు). దానికి ‘ఆత్మ’ అనే చైతన్యం ఆధారంగా ఉంటుంది. ఒక అయస్కాంతం దగ్గర ఇనుప సూది ఎలాగైతే కదులుతుందో, అలాగే ఆత్మ అనే చైతన్యం దగ్గరగా ఉండటం వల్లే మనసు పనిచేయగలుగుతోంది. ఈ విధంగా మనసుకు, అందులో పుట్టే ఆలోచనలకు పరమాత్మే ఆధారం కాబట్టి… ఆ దృష్టితో చూస్తే ఇవన్నీ పరమాత్మ వల్లే కలుగుతున్నాయని ఇక్కడ చెప్పారు. అంతే తప్ప, ఆ పనులను ఆత్మ (భగవంతుడు) స్వయంగా చేయడం గానీ, చేయమని ప్రేరేపించడం గానీ ఉండదు. ఉదాహరణకు నాటకం జరిగే వేదిక (స్టేజ్) మీద దీపం ఉంటుంది. ఆ వెలుగులో నాటకం జరుగుతుంది. కానీ నాటకంలో జరిగే కథకు, ఆ దీపానికి ఏ సంబంధం ఉండదు. అలాగే సాక్షిగా ఉండే భగవంతుడికి మన కర్మలతో సంబంధం ఉండదు. సూర్యుడు ఉదయిస్తే లోకంలో పనులన్నీ జరుగుతాయి, అంతమాత్రాన ఆ పనులను సూర్యుడు చేసినట్లు కాదు కదా!