పత్రం పుష్పం ఫలం తోయం యో మే భక్త్యా ప్రయచ్ఛతి ।
తదహం భక్త్యుపహృతం అశ్నామి ప్రయతాత్మనః ॥ 26
పత్రమ్, పుష్పమ్, ఫలమ్, తోయమ్, యః, మే, భక్త్యా, ప్రయచ్ఛతి,
తత్, అహమ్, భక్తి ఉపహృతమ్, అశ్నామి, ప్రయత ఆత్మనః.
యః = ఎవడు; మే = నాకు; భక్త్యా = భక్తితో; పత్రమ్ = ఆకునో; పుష్పమ్ = పువ్వునో; ఫలమ్ = పండునో; తోయమ్ = నీటినో; ప్రయచ్ఛతి = సమర్పించునో; ప్రయత ఆత్మనః = శుద్ధచిత్తుడైన ఆ నిష్కామ భక్తుని; భక్తి ఉపహృతమ్ = భక్తితో సమర్పించిన; తత్ = దానిని; అహమ్ = నేను; అశ్నామి = గ్రహిస్తున్నాను.
తా ॥ (నా భక్తులు అనావృత్తిరూపమైన అనంతఫలాన్ని పొందుతున్నారు, మరియు నా ఆరాధన అత్యంత సహజం.) ఎవడు నాకు భక్తితో ఆకునో, పువ్వునో, పండునో, నీటినో, అర్పిస్తున్నాడో, శుద్ధచిత్తుడైన ఆ నిష్కామభక్తుడు భక్తితో ఒసగిన కానుకను ప్రీతితో గ్రహిస్తున్నాను. (క్షుద్రదేవతలు బహువిత్త సాధ్యాలైన యాగాదులతో తృప్తి చెందుతున్నారు; కాని, మహావిభూతిపతినైన నన్ను అలా తృప్తిపరచడం సాధ్యం కాదు. అయినప్పటికీ, భక్తుణ్ణి అనుగ్రహించ డానికి అతడు అర్పించే పత్రపుష్పాదులను గ్రహిస్తున్నాను.)
వ్యాఖ్య:-
పైన చెప్పిన ఆకు, పువ్వు, పండు, నీళ్లు వంటివి పేదలకు, ధనవంతులకు, చదువుకున్నవారికి, పామరులకు… ఇలా అందరికీ చాలా సులభంగా దొరికేవే. దేవుడి అనుగ్రహం పొందాలంటే, ఒక చిన్న వస్తువునైనా సరే ప్రేమతో, భక్తితో సమర్పిస్తే చాలు అని ఈ శ్లోకం ద్వారా స్పష్టంగా తెలుస్తోంది. కాబట్టి, స్తోమత లేనివారు ‘మేము దేవుడికి పెద్ద పెద్ద నైవేద్యాలు పెట్టలేకపోతున్నామే’ అని అస్సలు బాధపడకూడదు. ఎందుకంటే దేవుడు ముఖ్యంగా చూసేది మన భక్తిని, మనసు స్వచ్ఛతను మాత్రమే తప్ప, మనం ఇచ్చే వస్తువును కాదు. నిజం చెప్పాలంటే దేవుడికి మన వస్తువులతో ఏ అవసరమూ లేదు. ఈ బ్రహ్మాండాలన్నీ ఆయన కడుపులోనే ఉన్నప్పుడు, ఆయనకు ఏం తక్కువ ఉంటుంది? అయినా సరే, భగవంతుడు మన నుంచి స్వీకరించడానికి రెండు షరతులు (Conditions) పెట్టారు:
- ఇచ్చేవాడి మనసు పవిత్రంగా (స్వచ్ఛంగా) ఉండాలి.
- ఇచ్చేది ఏదైనా సరే, గొప్ప భక్తితో (ప్రేమతో) ఇవ్వాలి.
మనసులో కల్మషం (చెడు ఆలోచనలు) పెట్టుకుని రాజ్యాలకు రాజ్యాలే రాసిచ్చినా, కొండంత (మేరు పర్వతమంత) బంగారం ఇచ్చినా దేవుడు స్వీకరించడు. కానీ, స్వచ్ఛమైన మనసుతో, పవిత్రమైన హృదయంతో… కేవలం ఒక ఆకు, ఒక పువ్వు, ఒక పండు లేదా కనీసం గుక్కెడు నీళ్లు ఇచ్చినా సరే, దేవుడు ఎంతో సంతోషంగా తీసుకుంటాడు. దీని అర్థం ఒక్కటే భక్తి లేకుండా రత్నాల రాశులు పోసినా దేవుడికి వద్దు. అదే భక్తితో ఒక చిల్లిగవ్వ ఇచ్చినా ఆయన ఆనందంగా స్వీకరిస్తాడు.
ఉదాహరణలు: మన పురాణాల్లో చూస్తే ఈ విషయం స్పష్టంగా తెలుస్తుంది:
- శ్రీకృష్ణుడు ప్రేమ, భక్తి లేని దుర్యోధనుడి విందును కాదని… దయ, ప్రేమ నిండిన విదురుడి ఇంటికి వెళ్లి ఆతిథ్యం తీసుకున్న సంగతి మనందరికీ తెలిసిందే కదా!
- అలాగే, కుచేలుడు ఇచ్చిన పిడికెడు అటుకులను దేవుడు ఎంత ఇష్టంగా తిన్నాడో కూడా మనకు తెలుసు.
దీనిని బట్టి మనకు స్పష్టంగా అర్థమయ్యే విషయం ఒక్కటే—భగవంతుడి అనుగ్రహం మనం ఇచ్చే వస్తువు విలువ మీద గానీ, అది ఎంత గొప్పది అనే దాని మీద గానీ అస్సలు ఆధారపడి ఉండదు. అది కేవలం మనిషి మనసు (మనస్తత్వం) మీదే ఆధారపడి ఉంటుంది. స్వచ్ఛమైన భక్తి, కల్మషం లేని హృదయం—ఈ రెండింటిని బట్టే దేవుడి దయ మనపై ఉంటుంది. అందుకే చరిత్రలో చూస్తే… ఎంతోమంది కోటీశ్వరులు, మహారాజులు, గొప్ప పండితులు కూడా దేవుడి అనుగ్రహాన్ని పొందలేకపోయారు. కానీ, చేతిలో చిల్లిగవ్వ లేనివారు, కనీసం కట్టుకోవడానికి సరైన బట్టలు కూడా లేని నిరుపేదలు (కౌపీనధారులు) మాత్రం భగవంతుడి అపారమైన దయను పొందగలిగారు. దేవుడి దృష్టిలో ‘భక్తి’, ‘చిత్తశుద్ధి’ (మనసు స్వచ్ఛత) అనేవి రెండే ముఖ్యమైనవి. మిగతావి ఆయనకు అనవసరం. శ్లోకంలో ‘అశ్నామి’ (తింటాను) అని అనడం వల్ల… మనం భక్తితో ఇచ్చేదాన్ని దేవుడు కేవలం స్వీకరించడమే కాదు, ఎంతో ఇష్టంగా ఆరగిస్తాడని (తింటాడని) స్పష్టంగా తెలుస్తోంది. ఆహా! భక్తులంటే భగవంతుడికి ఎంత ప్రేమో, ఎంత కరుణో చూడండి!
‘ప్రయతాత్మనః’ – ‘ప్రయతాత్మనః’ అనే పదానికి రెండు ముఖ్యమైన అర్థాలు ఉన్నాయి:
- నిర్మలాంతఃకరణుడు: అంటే మనసులో ఎలాంటి చెడు ఆలోచనలు, కల్మషం లేనివాడు (స్వచ్ఛమైన మనసున్నవాడు).
- ప్రయత్నశీలుడు: అంటే దేవుడిని చేరడానికి నిరంతరం గట్టిగా ప్రయత్నం (సాధన) చేసేవాడు.
ఇక్కడ ‘యః’ (ఎవరైతే) అనే పదాన్ని వాడారు. దీన్ని బట్టి మనకు ఒక విషయం స్పష్టంగా అర్థమవుతోంది. దేవుడికి భేదభావాలు అస్సలు లేవు:
- జాతి, మతం, కులం అనే తేడాలు లేవు.
- ధనవంతుడా, పేదవాడా అనే తేడా లేదు.
- స్త్రీనా, పురుషుడా అనే తేడా అసలే లేదు.
ఎవరైనా సరే… భక్తితో, స్వచ్ఛమైన మనసుతో (నిర్మల చిత్తంతో) ఇస్తే చాలు, వారు సమర్పించిన దానిని ఆ సర్వేశ్వరుడు కచ్చితంగా స్వీకరిస్తాడు.
భక్తి, స్వచ్ఛమైన మనసు (హృదయ శుద్ధి)—ఈ రెండూ మోక్షం అనే ప్రయాణానికి ‘టికెట్’ లాంటివి. చేతిలో టికెట్ ఉన్నవాళ్లు పేదవాళ్లైనా, తక్కువ కులం వాళ్లైనా సరే… రైలు పెట్టెలో ఏ భయం లేకుండా, దర్జాగా (నిశ్చింతగా) ప్రయాణించి తమ గమ్యాన్ని చేరుకుంటారు. అదే టికెట్ లేనివాళ్లు ఎంత పెద్ద కోటీశ్వరులైనా, ఆఫీసర్లైనా, పండితులైనా, అందగాళ్లైనా సరే… టికెట్ కలెక్టర్ వారిని రైలు నుంచి కిందకు దించేస్తాడు. వాళ్లు గమ్యాన్ని చేరలేరు. మోక్షం అనే ప్రయాణంలో కూడా అంతే. దేవుడి దయ పొందాలన్నా, మోక్షం రావాలన్నా… భక్తి, స్వచ్ఛమైన మనసు చాలా ముఖ్యం. ఈ విషయాన్ని భగవంతుడు ఇక్కడ చాలా స్పష్టంగా చెప్పారు. మోక్షానికి కావాల్సింది మనకున్న అర్హత (Merit/భక్తి) మాత్రమే తప్ప, మన డబ్బు, అందం, పదవులు కాదని ఇక్కడ రుజువైంది. ఇలా చెప్పడం వల్ల ప్రపంచంలో ఉన్న ప్రతి ఒక్కరికీ దేవుడిని చేరే అవకాశం దొరికింది. ‘వీరే దేవుడి బిడ్డలు’ అని ఎవరి మీదా ప్రత్యేకంగా ముద్ర (Stamp) వేసి ఉండదు.ఎవరికి అనన్య భక్తి ఉంటుందో…ఎవరికి కల్మషం లేని మనసు (నిర్మల చిత్తం) ఉంటుందో… వారే నిజమైన దేవుడి బిడ్డలు. దేవుడు అలాంటి వారిపైనే దయ చూపిస్తాడు, వారికే ఆత్మజ్ఞానాన్ని ఇస్తాడు.
‘యమేవైషవృణుతే తేన లభ్య స్త స్యైష ఆత్మా వివృణుతే తనూం స్వామ్.’ అనే ఉపనిషత్తు వాక్యం కూడా ఇదే నిజాన్ని తెలియజేస్తోంది. (“ఎవరినైతే ఆ పరమాత్మ ఎన్నుకుంటాడో (ఇష్టపడతాడో), వారికి మాత్రమే ఆయన దొరుకుతాడు. అటువంటి భక్తుడికే దేవుడు తన నిజస్వరూపాన్ని (ఆత్మను) పూర్తిగా బయటపెట్టి చూపిస్తాడు.”)
భగవంతుడికి భక్తితో సమర్పించి, తమ జీవితాలను ధన్యం (సార్థకం) చేసుకున్న కొంతమంది భక్తులు:
- ఆకు (పత్రం): విదురుడు మరియు ద్రౌపది.
- పువ్వు (పుష్పం): గజేంద్రుడు.
- పండు (ఫలం): శబరి.
- నీళ్లు (తోయం): రంతీదేవుడు.
వీరందరూ గొప్ప సంపదలను ఇవ్వలేదు, కేవలం పైన చెప్పిన చిన్న వస్తువులనే పరమ భక్తితో ఇచ్చి దేవుడి కృపను పొందారు.
యోగి వేమన జీవితంలో జరిగిన ఈ గొప్ప సంఘటనను తెలుగులో కింద వివరించాను. సాటి మనిషి పట్ల ఉండే ప్రేమ గొప్పదా లేక కులం, ధనం గొప్పవా అనే ప్రశ్నకు ఈ కథ ఒక చక్కని సమాధానం.
ప్రేమతో పెట్టిన గుప్పెడు మెతుకు – యోగి వేమన కథ
ప్రజాకవి యోగి వేమన ఒక ఊరి నుండి మరొక ఊరికి తిరుగుతూ ఉండేవారు. ఆయన గొప్ప తత్త్వవేత్త. కుల మతాల భేదాలను, ఆడంబరాలను, డొల్ల ఆచారాలను ఆయన ఎప్పుడూ నిరసించేవారు. ఒకరోజు మండుటెండలో ప్రయాణిస్తూ ఆయన ఒక గ్రామానికి చేరుకున్నారు.
వేమన వంటి మహాజ్ఞాని తమ గ్రామానికి వచ్చారని తెలియగానే, గ్రామస్తులంతా ఆయనను చూడడానికి ఎగబడ్డారు. వారిలో ధనవంతులు, భూస్వాములు కూడా ఉన్నారు. స్వామివారికి అన్నం పెడితే పుణ్యం వస్తుందని భావించి, అందరూ పోటీపడ్డారు.
ధనవంతుడి అహంకారం
ఆ గ్రామంలోని ఒక పెద్ద ధనవంతుడు వెండి పళ్లెంలో పంచభక్ష్య పరమాన్నాలు, నేతితో చేసిన పిండివంటలు తీసుకువచ్చాడు. అతనికి భక్తి కంటే, తన గొప్పతనాన్ని అందరూ చూడాలనే అహంకారం ఎక్కువ.
అతను వేమన ముందు నిలబడి, గర్వంగా, “స్వామీ! మా ఇంట్లో బ్రాహ్మణులచే అత్యంత నియమ నిష్టలతో, శుచిగా వండించిన ఈ ఆహారాన్ని స్వీకరించండి. ఇది ఊరిలో కెల్లా శ్రేష్టమైన భోజనం,” అన్నాడు.
వేమన ఆ వెండి పళ్లెం వైపు, ఆ ధనవంతుడి వైపు ఒకసారి చూశారు.
“వద్దు నాయనా, తీసుకుపో. ఈ అన్నం కంపు కొడుతోంది (అశుద్ధంగా ఉంది),” అని నిర్మొహమాటంగా తిరస్కరించారు.
అందరూ ఆశ్చర్యపోయారు. “వెండి పళ్లెంలో ఉన్న రుచికరమైన భోజనం కంపు కొట్టడం ఏమిటి?” అని గుసగుసలాడారు. ఆ ధనవంతుడికి అవమానంగా అనిపించింది. మరికొందరు ధనవంతులు తమ ఆహారాన్ని ఇవ్వబోయినా, వేమన వారి అహంకారాన్ని గమనించి ఎవరి భోజనాన్ని స్వీకరించలేదు.
పేదరాలి ఆప్యాయత
ఆ జనసందోహంలో చివరన ఒక ముసలి అవ్వ నిలబడి ఉంది. ఆమె నిరుపేద, పైగా తక్కువ కులం అని పిలవబడే స్త్రీ. ఆమె చేతిలో ఒక పాత మట్టి చిప్ప ఉంది. అందులో ఆమె ఆ రోజు ఉదయం అడుక్కున్న అంబలి (రాగి జావ) ఉంది.
ఎండలో కూర్చున్న వేమనను చూసి ఆమెకు జాలి వేసింది. “అయ్యో! పాపం స్వామికి ఆకలిగా ఉన్నట్టుంది,” అనుకుంది. కానీ ఆ ధనవంతుల పంచభక్ష్యాలనే కాదన్న స్వామి, తనలాంటి పేదరాలి చిప్పలో తింటారా? అని భయపడింది. వెనక్కి తగ్గింది.
కానీ వేమన ఆమెను గమనించారు. ఆమె కళ్ళలో స్వచ్ఛమైన తల్లి ప్రేమను చూశారు.
ఆమెను దగ్గరకు పిలిచి, “అమ్మా! నాకు బాగా ఆకలిగా ఉంది. ఆ అంబలి కాస్త పెడతావా?” అని అడిగారు.
ఆ మాటలకు గ్రామస్తులంతా నివ్వెరపోయారు. ఆ వృద్ధురాలు వణుకుతున్న చేతులతో, ఆనందబాష్పాలతో ఆ మట్టి పాత్రలోని అంబలిని ఆయన దోసిట్లో పోసింది. వేమన దానిని అమృతంలా ఆస్వాదిస్తూ తాగారు.
వేమన పాఠం
అది చూసిన ఆ ధనవంతుడు కోపం ఆపుకోలేక, “స్వామీ! శుభ్రంగా, నేతితో వండిన నా పంచభక్ష్యాలను కాదని, ఆ మాలదాని ఎంగిలి అంబలిని ఎందుకు తిన్నారు? మీకు మతి పోయిందా?” అని ప్రశ్నించాడు.
అప్పుడు వేమన లేచి నిలబడి ఇలా సమాధానం ఇచ్చారు:
“నాయనా! నీ ఆహారంలో నెయ్యి, సుగంధ ద్రవ్యాలు ఉండవచ్చు. కానీ దాన్ని నువ్వు అహంకారంతో, నీ గొప్పతనాన్ని చాటుకోవడానికి తెచ్చావు. అందుకే అది నాకు అసహ్యంగా అనిపించింది.”
ఆ వృద్ధురాలిని చూపిస్తూ…
“కానీ, ఈ తల్లికి ఏమీ లేదు. తనకు ఆకలిగా ఉన్నా సరే, నా ఆకలి తీర్చాలని ప్రేమతో ఈ అంబలిని ఇచ్చింది. ఆమె మట్టి పాత్రలో ఉన్నది కేవలం జావ కాదు, ఆమె మాతృహృదయం. అహంకారంతో పెట్టిన పంచభక్ష్యాల కంటే, ఆప్యాయతతో పెట్టిన గంజి మిన్న.“
నీతి
భగవంతుడు లేదా జ్ఞానులు ఆశించేది మన సంపదను కాదు, మన మనసులోని స్వచ్ఛతను మాత్రమే.
ఈ సందర్భానికి సరిపోయే వేమన పద్యం భావం ఇది:
“కపటము లేని కూడు కడుపు నిండా పెట్టిన అదియే చాలు, ప్రేమ లేని పిండివంటలు విషతుల్యం.”