అహం క్రతురహం యజ్ఞః స్వధాహమహమౌషధమ్ ।
మంత్రోఽహమహమేవాజ్యం అహమగ్నిరహం హుతమ్ ॥ 16
అహమ్, క్రతుః, అహమ్, యజ్ఞః, స్వధా, అహమ్, అహమ్, ఔషధమ్,
మంత్రః, అహమ్, అహమ్, ఏవ, ఆజ్యమ్, అహమ్, అగ్నిః, అహమ్, హుతమ్.
అహమ్ = నేను; క్రతు = అగ్నిష్టోమాది శ్రౌతయజ్ఞాన్ని; అహమ్ = నేను; యజ్ఞః = పంచమహా యజ్ఞాదులైన స్మార్తయజ్ఞాన్ని; అహమ్ = నేను; స్వధా = పితృదేవతా సంబంధమైన శ్రాద్ధాన్ని; అహమ్ = నేను; ఔషధమ్ = ఔషధీప్రభవమైన అన్నమనే (భేషజమనే); అహమ్ = నేను; మన్త్రః = యజమాన పురోహితాదుల వాక్యమైన మంత్రమును; అహమ్ = నేను; ఆజ్యమ్ = హోమసాధనమైన హవిస్సును; అహమ్ ఏవ = నేనే; అగ్నిః = హోమాగ్నిని; అహమ్ = నేను; హుతమ్ = వ్రేల్వబడు హోమమునే; (ఈ సర్వమును నేనే)
తా ॥ శ్రౌతయజ్ఞం, స్మార్తయజ్ఞం, శ్రాద్ధకర్మ, ఔషధం, మంత్రం, హోమఘృతం, హోమాగ్ని, హవన క్రియ – ఇవన్నీ కూడా నేనే.
వ్యాఖ్య: –
పరమాత్మ అంతటా వ్యాపించి ఉన్నాడు, ఆయన లేని వస్తువు లేదు అని నిరూపించడానికి… ఇక్కడ ‘యజ్ఞం’ (Yajna) అనే క్రియను ఉదాహరణగా తీసుకున్నారు. యజ్ఞం చేసేటప్పుడు వాడే నెయ్యి, అగ్ని, మంత్రం, హవిస్సు—ఇలా అందులో ఉండే ప్రతిదీ దేవుడి స్వరూపమే అని చెప్పారు. దీన్ని బట్టి మనం అర్థం చేసుకోవాల్సింది ఏంటంటే—కేవలం యజ్ఞంలోనే కాదు, ఈ ప్రపంచంలో మనకు కనిపించే ప్రతి వస్తువు, ప్రతి పదార్థం సాక్షాత్తు దేవుడి రూపమే. ఈ నిజాన్ని (అంతా దేవుడే అని) తెలుసుకొని, మనసులో భక్తిని పెంచుకోవాలి. మెల్లమెల్లగా సాధన చేస్తూ… ‘సమస్తం దేవుడే’ (సర్వాత్మ భావం) అనే గొప్ప అనుభూతిని మనం సొంతం చేసుకోవాలి.