సర్వభూతాని కౌంతేయ
ప్రకృతిం యాంతి మామికామ్ ।
కల్పక్షయే పునస్తాని
కల్పాదౌ విసృజామ్యహమ్ ॥
సర్వభూతాని, కౌంతేయ, ప్రకృతిమ్, యాంతి, మామికామ్,
కల్పక్షయే, పునః, తాని, కల్ప ఆదౌ, విసృజామి, అహమ్.
కౌంతేయ = కుంతీపుత్రా; సర్వభూతాని = సమస్తభూతాలూ; కల్పక్షయే = ప్రళయకాలంలో; మామికామ్ = మదీయము (నా); ప్రకృతిమ్ = త్రిగుణాత్మికమైన మాయలో; యాంతి = కలిసిపోతున్నాయి; పునః = మళ్ళీ; కల్ప ఆదౌ = సృష్టికాలంలో; తాని = ఆ భూతాలనన్నింటిని; అహమ్ = నేను విసృజామి = సృష్టిస్తున్నాను.
తా ॥ ఓ కౌంతేయా! కల్పాంతంలో సమస్త ప్రాణులూ నా ప్రకృతిలో లీనమవుతాయి. మళ్ళీ కల్పం ప్రారంభంలో వాటిని నేనే సృష్టిస్తాను.
వ్యాఖ్య:- జీవులు ప్రకృతికి (మాయకు) లోబడి ఉన్నారు. ఆ ప్రకృతి మళ్ళీ పరమాత్మకు లోబడి ఉంది. ఈ కారణంగానే శ్రీకృష్ణుడు ‘మామికామ్’ (నా సంబంధమైన/నా స్వాధీనంలో ఉన్న ప్రకృతి) అని చెప్పారు.
‘మాయాం తు ప్రకృతిం విద్ధి మాయినం తు మహేశ్వరమ్’ (ప్రకృతియే మాయ అని తెలుసుకో, ఆ మాయకు అధిపతియే మహేశ్వరుడు అని తెలుసుకో) అనే వేద వాక్యం కూడా ఈ అర్థాన్నే బోధిస్తోంది. ప్రకృతియే మాయ. ఆ ప్రకృతిని, మాయను తన అదుపులో ఉంచుకున్నవాడే (స్వాధీనపరుచుకున్నవాడే) మహేశ్వరుడు. దీనిని బట్టి, ప్రకృతిని జయించాలన్నా, మాయను స్వాధీనపరుచుకోవాలన్నా, సర్వేశ్వరుడి (భగవంతుడి) సహాయం మరియు అనుగ్రహం ఎంతైనా అవసరమని స్పష్టమవుతోంది. కావున, ఆధ్యాత్మిక మార్గంలో (పరమార్థరంగమున) పురోగతి సాధించాలంటే, మాయను జయించాలంటే, సర్వేశ్వరుడి యొక్క మరియు ఆ మాయను ఇదివరకే జయించిన జీవన్ముక్తులైన మహాత్ముల యొక్క అనుగ్రహాన్ని సంపాదించుకోవాలి. అప్పుడే ఆ వ్యక్తి సులువుగా గట్టెక్కగలడు (బంధాల నుండి బయటపడగలడు). ప్రకృతికి లోబడినవారందరూ ఈ శ్లోకంలో చెప్పినట్లు, సృష్టికాలంలో పుడుతూ, ప్రళయకాలంలో లయమవుతూ, రాకపోకలు (జనన మరణాలు) కలిగి ఉంటారు. సంసారం (సంసృతి) నుండి తప్పించుకోవాలంటే, మాయకు అధిపతి అయిన పరమాత్మనే జీవుడు ఆశ్రయించి తీరాలి.