ధూమో రాత్రిస్తథా కృష్ణః షణ్మాసా దక్షిణాయనమ్ ।
తత్ర చాంద్రమసం జ్యోతిర్యోగీ ప్రాప్య నివర్తతే ॥ 25
ధూమః, రాత్రిః, తథా, కృష్ణః, షణ్మాసాః, దక్షిణాయనమ్,
తత్ర, చాంద్రమసమ్, జ్యోతిః, యోగీ, ప్రాప్య, నివర్తతే.
ధూమః = ధూమం; రాత్రిః = రాత్రి; తథా = మరియు; కృష్ణః = కృష్ణ పక్షం; షణ్మాసాః దక్షిణాయనమ్ = ఆరు మాసాలు గల దక్షిణాయనంలో గల; తత్ర = ఆ మార్గంలో; యోగీ = కర్మపరుడు; చాంద్రమసమ్ = చంద్రుని; జ్యోతిః = జ్యోతిని; ప్రాప్య = పొంది; నివర్తతే = తిరిగి జన్మిస్తున్నాడు.
తా ॥ ధూమం, రాత్రి, కృష్ణపక్షం, ఆరు మాసాలు గల దక్షిణాయనం అనే వానితో కూడిన పితృయాన మార్గంలో జనిన కర్మపరుడు చంద్రలోకానికి (స్వర్గం) పోయి, ఈ సంసారానికి తిరిగి* వస్తున్నాడు.
వ్యాఖ్య:-
జ్ఞానాన్ని వెలుగుతో పోల్చినట్లుగానే, అజ్ఞానాన్ని ‘చీకటి’ (అంధకార రూపం)తో పోల్చారు. ఈ చీకటి దారిలో వెళ్ళేవాడు మళ్ళీ పుడుతూనే ఉంటాడు, సంసార చక్రంలో చిక్కుకుంటూనే ఉంటాడు. సాధారణంగా యోగి అంటే గొప్ప రుషి అని అర్థం. కానీ ఈ సందర్భంలో ‘యోగి’ అంటే “ఫలాపేక్ష కలిగిన కర్మలు చేసేవాడు”. అంటే, “నేను ఈ పూజ చేస్తే నాకు ఈ ఫలితం రావాలి” అని ఆశించి చేసేవాడు. వీరికి ఆత్మజ్ఞానం ఉండదు కాబట్టి మళ్ళీ జన్మించక తప్పదు.
చీకటిని సూచించే 4 గుర్తులు: అజ్ఞానాన్ని లేదా ఈ చీకటి మార్గాన్ని సూచించడానికి 4 విషయాలు చెప్పారు:
- పొగ (Smoke)
- రాత్రి (Night)
- కృష్ణపక్షం (అమావాస్య ముందు వచ్చే చీకటి రోజులు)
- దక్షిణాయనము (సూర్యుడు కిందకు పయనించే కాలం)
అధోగతి:
- మొదటి మూడు (పొగ, రాత్రి, కృష్ణపక్షం) చీకటిని (అజ్ఞానాన్ని) సూచిస్తాయి.
- నాలుగవదైన దక్షిణాయనం “అధోమార్గాన్ని” (క్రిందికి జారిపోవడాన్ని) సూచిస్తుంది.
- ఆధ్యాత్మికంగా దీని అర్థం: జీవుడికి ఉన్న “అధోదృష్టి” (పాపాల వైపు లేదా కేవలం ప్రాపంచిక సుఖాల వైపు చూసే బుద్ధి).
ఈ మార్గంలో వెళ్ళేవాడు తన పుణ్యం కొద్దీ ‘చంద్రలోకం’ లాంటి స్వర్గ భోగాలను పొందుతాడు. కానీ, అక్కడ తన పుణ్యం ఖర్చు అయిపోగానే… డబ్బు అయిపోగానే హోటల్ ఖాళీ చేయించినట్లు, తిరిగి భూలోకంలో మానవుడిగా పుట్టాల్సి వస్తుంది.
ఉత్తరాయణం, దక్షిణాయనం అంటే కేవలం క్యాలెండర్ లో మారే కాలాలు మాత్రమే కాదు. వాటికి “అంతరార్థం” (Inner Meaning) ఉంది. ఉత్తరాయణం అంటే “జ్ఞాన మార్గం” అని, దక్షిణాయనం అంటే “అజ్ఞాన మార్గం” అని అర్థం చేసుకోవడమే సరైన పద్ధతి. కేవలం క్యాలెండర్ ప్రకారం సమయాన్ని తీసుకుంటే పెద్ద సమస్య వస్తుంది. ఎందుకంటే ఎంతోమంది మహనీయులు (జ్ఞానులు) దక్షిణాయనంలో కూడా శరీరాన్ని వదిలిపెడుతున్నారు. ఎంతోమంది మూర్ఖులు, పాపాత్ములు ఉత్తరాయణంలో చనిపోతున్నారు. ఒకవేళ బాహ్య అర్థాన్ని (Time) మాత్రమే తీసుకుంటే… “దక్షిణాయనంలో చనిపోయాడు కాబట్టి ఆ జ్ఞానికి మోక్షం రాదు, మళ్ళీ పుడతాడు.” “ఉత్తరాయణంలో చనిపోయాడు కాబట్టి ఆ మూర్ఖుడికి మోక్షం వచ్చేస్తుంది.” అని చెప్పాల్సి వస్తుంది. ఇది ధర్మానికి విరుద్ధం, సత్యానికి చాలా దూరం. డేట్ ని బట్టి మోక్షం రాదు కదా!
ఉత్తరాయణం అంటే ఉత్తర మార్గం (ఊర్ధ్వ గతి) లేదా ‘జ్ఞానం’. దక్షిణాయనం అంటే దక్షిణ మార్గం (అధో గతి) లేదా ‘అజ్ఞానం’. మనిషి చనిపోయేటప్పుడు ఏ రోజున చనిపోయాడు అన్నది కాదు… అతని మనసు జ్ఞానం (వెలుగు) లో ఉందా లేక అజ్ఞానం (చీకటి) లో ఉందా అనేదే ముఖ్యం.