పురుషః స పరః పార్థ భక్త్యా లభ్యస్త్వనన్యయా ।
యస్యాంతఃస్థాని భూతాని యేన సర్వమిదం తతమ్ ॥ 22
పురుషః, సః, పరః, పార్థ, భక్త్యా, లభ్యః, తు, అనన్యయా,
యస్య, అంతః స్థాని, భూతాని, యేన, సర్వమ్, ఇదమ్, తతమ్.
పార్థ = అర్జునా; భూతాని = జీవులందరూ; యస్య = ఎవని; అంతఃస్థాని = లోపలవెలయుచున్నారో; యేన = ఎవని చేత; ఇదమ్ = ఈ; సర్వమ్ = జగత్తు అంతా; తతం తు = వ్యాప్తమై ఉందో; సః = ఆ; పరః = పరుడైన; పురుషః = పురుషుణ్ణి(పరమేశ్వరుణ్ణి); అనన్యయా = ఏకాంతమైన; భక్త్యా = భక్తిచేత; లభ్యః = పొంద సాధ్యము.
తా ॥ పార్థా! సమస్తభూతాలూ ఎవ్వని యందు వెలయుచున్నాయో, (కారణభూతుడైన) ఎవ్వనిచే ఈ జగత్తంతా పరివ్యాప్తమై ఉందో, ఆ పరమేశ్వరుణ్ణి, అనన్యమైన భక్తి చేత పొందవచ్చు. (గీత: 11–54 చూ:)
వ్యాఖ్య: –
ఈ శ్లోకంలో రెండు విషయాలు చెప్పారు: 1. మనం పొందాల్సిన వస్తువు (దేవుడు) ఎలాంటివాడు? 2. ఆయన్ని పొందే మార్గం ఏమిటి? అసలు కోటానుకోట్ల జీవరాశులతో నిండిన ఈ ప్రపంచం ఎక్కడ ఉంది? దేని మీద నిలబడింది? దీనికంతటికీ ‘పరమాత్మ’ అనేదే ఆధారం (Foundation). దీనిని అర్థం చేసుకోవడానికి వేదాంతంలో ఒక ప్రసిద్ధ ఉదాహరణ చెప్పారు:
- చీకట్లో దారిలో పడి ఉన్న ఒక తాడును (Rope) చూసి మనం పాము (Snake) అనుకుని భయపడతాం.
- కానీ అక్కడ నిజంగా పాము లేదు, ఉన్నది తాడే. మన భ్రమ వల్ల పాములా కనిపించింది.
- అలాగే, ఉన్నది ‘పరమాత్మ’ ఒక్కడే. కానీ మన అజ్ఞానం వల్ల అది మనకు ‘ప్రపంచం’ లాగా కనిపిస్తోంది. పాముకు తాడు ఎలా ఆధారమో, ప్రపంచానికి దేవుడు అలా ఆధారం.
మనం కనే కల (Dream) మొత్తం మనలోనే ఉంటుంది తప్ప బయట ఉండదు కదా! అలాగే, ఈ సమస్త ప్రపంచం, జీవులు అన్నీ ఆ పరమాత్మలోనే ఉన్నాయి. పాలలో వెన్న ఎక్కడ ఉంటుంది? ఏదో ఒక మూల ఉంటుందా? కాదు కదా, పాలు మొత్తం వ్యాపించి ఉంటుంది. అలాగే, పరమాత్మ కూడా ఈ ప్రపంచంలో అణువణువునా వ్యాపించి ఉన్నాడు (యేన సర్వమిదం తతమ్). కనిపించే ప్రపంచమంతా ఆయనే నిండి ఉన్నాడు.
అంతటా వ్యాపించి ఉన్న ఆ పరమాత్మను పట్టుకోవాలంటే ఉన్న ఏకైక ఉపాయం ‘భక్తి’. అది కూడా సాదాసీదా భక్తి కాదు, ‘అనన్య భక్తి’. ‘అన్యం’ అంటే ‘వేరేది’ అని అర్థం. ‘అనన్యం’ అంటే ‘వేరేది లేనిది’ అని అర్థం. అంటే మనసులో దేవుడు తప్ప వేరే ఏ ఇతర వస్తువు మీద, విషయం మీద ఆసక్తి ఉండకూడదు. “కొంచెం ప్రపంచం మీద ప్రేమ, కొంచెం దేవుడి మీద ప్రేమ” ఉంటే అది అనన్య భక్తి అనిపించుకోదు. అది మిక్సిడ్ (Mixed) భక్తి అవుతుంది. మోక్షానికి తీవ్రమైన భక్తి కావాలి, స్వల్ప భక్తి చాలదు. భక్తి మార్గం చాలా సులభమైనది. అందుకే భగవద్గీతలో దాదాపు ప్రతి అధ్యాయం చివరలో కృష్ణుడు భక్తి గురించి ప్రస్తావిస్తున్నారు. కర్మయోగం, జ్ఞానయోగం… ఇలా ఏ యోగం చెప్పినా చివరలో భక్తిని కలపడానికి కారణం అదే. ఎందుకంటే ఏ మార్గంలో వెళ్ళినా, అందులో ‘భక్తి’ అనేది తప్పనిసరిగా ఉండాల్సిందే. కూరలో ఉప్పు లాంటిది అన్నమాట.
“అనన్య భక్తి ఉంటే నన్ను తప్పక పొందగలరు” అని సాక్షాత్తు భగవంతుడే (శ్రీకృష్ణుడు) ఇక్కడ హామీ ఇచ్చారు. దేవుడే చెప్పాక ఇక మనుషులకు సందేహం (Doubt) అవసరం లేదు కదా! ఇది నిజమా కాదా అని ఆలోచిస్తూ టైం వేస్ట్ చేయకూడదు. ఈ సాధనను వెంటనే ఆచరణలో పెట్టి, “మోక్షం” అనే సామ్రాజ్యానికి పట్టాభిషేకం చేసుకోవాలి (అంటే మోక్షాన్ని జయించాలి). చాలామంది “దేవుడిని పొందడం ఎలా? దారి ఎటు?” అని అడుగుతుంటారు. అలాంటి వారందరికీ ఈ శ్లోకమే సమాధానం. దీన్ని బట్టి మనం అర్థం చేసుకోవాల్సింది ఒక్కటే – “వేరే ధ్యాస లేని భక్తి” (అనన్య భక్తి) ఒక్కటే దారి. ఆ భక్తిని ఎలాగైనా సరే ప్రయత్నపూర్వకంగ సాధించుకోవాలి.
లోకంలో జీవులందరూ “పురుషులే” (వ్యక్తులే), కానీ వారంతా “సామాన్య పురుషులు” (Ordinary beings). ఆ భగవంతుడు ఒక్కడే అందరికంటే ఉత్తముడు, గొప్పవాడు కాబట్టి ఆయన్ని ‘పరమ పురుషుడు’ (Supreme Person) అని వర్ణించారు. మనం కేవలం సామాన్య జీవులుగానే ఉండిపోకూడదు. భక్తి, సాధన అనే మెట్ల ద్వారా పైకి ఎదిగి, ఆ పరమాత్మలో (దేవుడిలో) పూర్తిగా కలిసిపోవాలి (ఐక్యం అవ్వాలి). అలా కలిసినప్పుడు, ఈ జీవుడు కూడా ఆ పరమపురుషుడి స్థాయిని పొందుతాడు. ప్రతి మనిషి “నా జీవిత లక్ష్యం ఇదే (దేవుడిలో కలవడమే)” అని ఎప్పుడూ గుర్తుంచుకోవాలి.