సర్వద్వారాణి సంయమ్య మనో హృది నిరుధ్య చ ।
మూర్ధ్న్యాధాయాత్మనః ప్రాణమాస్థితో యోగధారణామ్ ॥ 12
ఓమిత్యేకాక్షరం బ్రహ్మ వ్యాహరన్ మామనుస్మరన్ ।
యః ప్రయాతి త్యజన్ దేహం స యాతి పరమాం గతిమ్ ॥ 13
సర్వద్వారాణి, సంయమ్య, మనః, హృది, నిరుధ్య, చ,
మూర్ధ్ని, ఆధాయ, ఆత్మనః, ప్రాణమ్, ఆస్థితః, యోగధారణామ్.
ఓమ్, ఇతి, ఏక అక్షరమ్, బ్రహ్మ, వ్యాహరన్, మామ్, అనుస్మరన్,
యః, ప్రయాతి, త్యజన్, దేహమ్, సః, యాతి, పరమామ్, గతిమ్.
సర్వ ద్వారాణి = ఇంద్రియాలన్నింటిని; సంయమ్య = నియమించి; మనః = మనస్సును; హృది = హృదయ (పుండరీకం)లో; నిరుధ్య చ = నిలిపి ప్రాణమ్ = ప్రాణాన్ని; మూర్ధ్ని = భ్రూయుగ మధ్యంలో; ఆధాయ = ఉంచి; ఆత్మనః యోగ ధారణామ్ = ఆత్మయోగంలో; అస్థితః = వెలయుచు; ఓమ్ ఇతి = ఓమ్ అనే; ఏక అక్షరం బ్రహ్మ = ఏకాక్షర బ్రహ్మాన్ని; వ్యాహరన్ = ఉచ్చరిస్తూ; మామ్ = నన్ను; అనుస్మరన్ = స్మరిస్తూ; దేహమ్ = శరీరాన్ని; త్యజన్ = వీడి; యః = ఎవడు; ప్రయాతి = ప్రయాణిస్తున్నాడో; సః = అతడు; పరమామ్ = ఉత్తమమైన; గతిమ్ = గతిని, మోక్షాన్ని; యాతి = పొందుతున్నాడు.
తా ॥ ఇంద్రియాలన్నింటినీ నియమించి (అంటే, బాహ్యవిషయ గ్రహణం లేకుండా) మనస్సును హృదయంలో నిలిపి, (అంటే, బాహ్యవిషయ స్మరణను కూడా చేయకుండా) భ్రూమధ్యంలో ప్రాణాన్ని స్థాపించి* , ఆత్మయోగంలో వెలయుచు బ్రహ్మప్రతీకమూ (బ్రహ్మవాచకం), ఏకాక్షరమూ అయిన ఓంకారాన్ని ఉచ్చరిస్తూ, నన్ను స్మరిస్తూ, శరీరాన్ని వదిలి (అర్చిరాది మార్గంలో) ప్రయాణం చేసినవాడు శ్రేష్ఠమైన గతిని పొందుతున్నాడు. (కఠోపనిషత్తు. 2–6–16)
వ్యాఖ్య:–
మోక్షాన్ని పొందే విధానాన్ని ఇక్కడ చెబుతున్నారు. అయితే, “ఇది అంత్యకాలంలో (మరణ సమయంలో) చేస్తే చాలు కదా” అని అనుకోకూడదు. జీవితమంతా ఈ సాధన చేస్తూ ఉంటేనే, చనిపోయే ఆ చివరి క్షణంలో కూడా మనసు ఆ స్థితిలో నిలుస్తుంది. ఈ మార్గంలో నాలుగు పనులు చేయాలని చెప్పారు:
- ఇంద్రియ నిగ్రహం: శరీరం బయట విషయాలను గ్రహించే ద్వారాలను (కళ్లు, చెవులు వంటి ఇంద్రియాలను) మూసివేయాలి. అంటే బయట ప్రపంచాన్ని చూడకూడదు.
- మనసును నిలపడం: బయట తిరిగే మనసును వెనక్కి లాగి, హృదయంలోనే స్థిరంగా నిలిపి ఉంచాలి.
- ప్రాణాయామం/ధ్యానం: ప్రాణవాయువును (ప్రాణశక్తిని) తలలోకి (శిరస్సు భాగంలోకి) తీసుకువెళ్లి, అక్కడ నిలిపి ఆత్మధ్యానం చేయాలి.
- ఓంకార జపం: నోటితో లేదా మనసుతో ‘ఓం’కారాన్ని ఉచ్చరిస్తూ ఆ పరబ్రహ్మను (దేవుడిని) భావన చేయాలి.
(1) బయట గాలి బలంగా వీస్తున్నప్పుడు, ఇంట్లో కిటికీలన్నీ తెరిచి ఉంచితే లోపల ఉన్న దీపం ఆరిపోతుంది కదా? ఇక్కడ కిటికీలు అంటే మన ఇంద్రియాలు (కళ్లు, చెవులు, ముక్కు మొదలైనవి). దీపం అంటే మనలోని జ్ఞానం లేదా ఏకాగ్రత. కిటికీలు తెరిచి ఉంచితే గాలికి దీపం ఆరిపోయినట్టే, ఇంద్రియాలను బయట విషయాల మీదకు వదిలేస్తే మనసులోని జ్ఞానజ్యోతి ఆరిపోతుంది. ధ్యానం కుదరదు. శ్లోకంలో “సర్వ ఇంద్రియాలు” (అన్ని ఇంద్రియాలు) అని స్పష్టంగా చెప్పారు. ఎందుకంటే, ఇంట్లో 9 కిటికీలు మూసివేసి, ఒక్క కిటికీ తెరిచి ఉంచినా చాలు… ఆ ఒక్క దారిలో వచ్చే గాలికి దీపం ఆరిపోతుంది. అలాగే, అన్ని అలవాట్లనూ అదుపులో ఉంచుకుని, ఏ ఒక్క వ్యసనానో లేదా కోరికనో వదిలేయకపోతే… దాని వల్ల మొత్తం సాధన పాడవుతుంది. మోక్షానికి 4 మెట్లు (సాధనలు) ఉంటే, అందులో దీనినే మొదట ఎందుకు చెప్పారంటే… ఇది చేయకుండా మిగతావి (ప్రాణాయామం, ఓంకార జపం) చేయడం అసాధ్యం. పునాది లేకుండా ఇల్లు కట్టలేం కదా! అందుకే కృష్ణుడు ఇదివరకే “ఆదౌ” (అన్నింటికంటే ముందు) ఇంద్రియాలను జయించు అని అర్జునుడికి చెప్పాడు. తాబేలుకు ఏదైనా ప్రమాదం అనిపించగానే, తన కాళ్లను, తలను చిప్పలోకి ఎలాగైతే ముడుచుకుంటుందో… సాధకుడు కూడా బయట ప్రపంచంలోని ఆకర్షణల వైపు వెళ్లకుండా, తన ఇంద్రియాలను లోపలికి (మనసు వైపు) లాగి బంధించాలి.
(2) ఇక్కడ హృదయం అంటే రక్తాన్ని పంప్ చేసే గుండె కాదు. అది ‘పరమాత్మ ఉండే స్థానం’ (ఆధ్యాత్మిక హృదయం). మనసును అక్కడే స్థిరంగా ఉంచాలి. మనసు పుట్టిందే ఆ హృదయం (ఆత్మ) నుంచి. కాబట్టి, సాయంత్రం పక్షులు గూటికి చేరనట్లు… మనసును బయట ప్రపంచం నుంచి వెనక్కి లాగి, అది పుట్టిన చోటనే (హృదయంలోనే) లయం చేయాలి. మన శరీరం అనే రాజ్యంలో… ఇంద్రియాలు (కళ్లు, చెవులు మొదలైనవి) ‘సేవకులు’ (Servants) లాంటివి. మనసు అనేది వాటికి ‘నాయకుడు’ లేదా యజమాని (Leader) లాంటిది. మనం మొదటి సాధనలో సేవకులను (ఇంద్రియాలను) బంధించేశాం. సేవకుల సాయం లేకపోతే నాయకుడు ఏం చేస్తాడు? బలహీనపడిపోతాడు. అందుకే ఇంద్రియాలను అదుపు చేస్తే, మనసు శక్తి తగ్గిపోయి సులభంగా మన వశం అవుతుంది. అప్పుడు దాన్ని హృదయంలో నిలపడం తేలిక.
(3) మనలో ఉండే ప్రాణవాయువును (Life Force) శరీరమంతా ఉండనివ్వకుండా, యోగ సాధన ద్వారా దాన్ని పైకి తీసుకువెళ్లి తలలో (శిరస్సులో) నిలపాలి. ఆ స్థానాన్నే ‘బ్రహ్మరంధ్రం’ అని కూడా అంటారు. ప్రాణాన్ని అక్కడ నిలిపాక ఏం చేయాలి? మనసును ఆ పరమాత్మ మీద నిశ్చలంగా (ఏమాత్రం కదలకుండా) లగ్నం చేయాలి. పూర్తి ఏకాగ్రతతో (Focus) దేవుడిని ధ్యానించాలి. ఇలా మనసును దేవుడిపై స్థిరంగా నిలపడాన్నే ‘యోగధారణ’ అని పిలుస్తారు.
(4) ధ్యానం చేయడానికి అత్యుత్తమమైన మంత్రం ‘ఓం’ (దీనినే ప్రణవం అంటారు). ఇది వేదాల సారాంశం, మంత్రాలన్నింటికీ రాజు లాంటిది. ఇది సాక్షాత్తు ఆ పరబ్రహ్మకు (దేవుడికి) పేరు లాంటిది. శ్లోకంలో “వ్యాహరన్” (ఉచ్చరిస్తూ), “మాం అనుస్మరన్” (నన్ను స్మరిస్తూ) అని రెండు పదాలు వాడారు. అంటే నోటితో ఓంకారాన్ని జపిస్తూ, అదే సమయంలో మనసుతో ఆ మంత్రానికి అర్థమైన దేవుడిని తలుచుకోవాలి. అర్థం, భావం లేకుండా చిలుక పలుకులు పలికితే ఫలితం ఉండదు. యుద్ధంలో ఫిరంగిలో మందు (Gunpowder) కూరి, అందులో అసలు గుండు (Cannonball) పెట్టకుండా కాలిస్తే ఏమవుతుంది? కేవలం ‘ఢామ్’ అని పెద్ద శబ్దం వస్తుంది, కానీ ఎదురుగా ఉన్న లక్ష్యాన్ని అది కొట్టలేదు. అలాగే, భక్తి/భావం అనే గుండు లేకుండా కేవలం నోటితో మంత్రం జపిస్తే… అది శబ్దం మాత్రమే అవుతుంది తప్ప, బ్రహ్మము అనే లక్ష్యాన్ని చేరలేదు. ఇక్కడ కూడా ‘అనుస్మరన్’ అన్నారు. అంటే గ్యాప్ లేకుండా, పదే పదే ఆ దేవుడిని, మంత్రం యొక్క అర్థాన్ని మనసులో స్మరిస్తూనే ఉండాలి.
శ్లోకంలో ‘యః’ (ఎవడైతే) అనే పదాన్ని వాడారు. అంటే ఈ సాధన చేయడానికి అర్హత కేవలం ‘మనిషిగా పుట్టడమే’. వాళ్లు ఏ కులం వారైనా, ఏ మతం వారైనా, స్త్రీలైనా, పురుషులైనా సరే… పైన చెప్పిన నాలుగు సాధనలు చేసి, ఓంకార జపం చేస్తే కచ్చితంగా మోక్షాన్ని పొందుతారు. దేవుడి దగ్గర పక్షపాతం ఉండదు. ఇక్కడ మోక్షాన్ని ‘పరమాం గతిమ్’ (అత్యున్నత గతి) అన్నారు. ప్రపంచంలో మనం గొప్పగా అనుకునే ఏ పదవి (Prime Minister, King etc.) అయినా సరే, ఈ బ్రహ్మపదం (దేవుడిని చేరడం) ముందు చాలా చిన్నది. ఇదే సర్వోత్కృష్టమైన పదవి. లోకంలో ఉండే చిన్న చిన్న పదవుల కోసం, హోదాల కోసం మన శక్తిని, సమయాన్ని వృథా చేసుకోవడం కంటే… అంతులేని ఆనందాన్ని ఇచ్చే ఆ ‘ఆత్మపదవి’ (మోక్షం) కోసం ప్రయత్నించడం ఎంతో మేలు అని ఇక్కడ హితవు పలుకుతున్నారు.
ఈ శ్లోకం ద్వారా మనకు ఈ కింది విషయాలు స్పష్టమవుతున్నాయి:
- కేవలం జపం చేస్తే సరిపోదు, దాంతోపాటు ధ్యానం కూడా ఉండాలి. అంటే మంత్రాన్ని ఉచ్చరించడమే కాకుండా, ఆ మంత్రం యొక్క అర్థాన్ని కూడా మననం చేసుకుంటూ ఉండాలి.
- అన్ని మంత్రాల్లోకెల్లా ఓంకారమే (ప్రణవ మంత్రమే) అత్యంత శ్రేష్ఠమైనది.
- భగవంతుణ్ణి ఎప్పుడో ఒకసారి తలుచుకుంటే చాలదు. మాటిమాటికీ, నిరంతరం స్మరిస్తూనే ఉండాలి.
- ఇంద్రియాలలో ఏదో ఒకటి రెండింటిని అదుపు చేస్తే సరిపోదు; అన్ని ఇంద్రియాలనూ నిగ్రహించాలి.
- మనస్సు లయమయ్యే (అణగిపోయే) స్థానమే హృదయం.
- దేవుడిపై భక్తిశ్రద్ధలు ఉన్నవారెవరైనా సరే… ఈ ప్రణవ మంత్రాన్ని జపిస్తూ, ధ్యానిస్తూ పరమాత్మను చేరుకోవచ్చు. ఇందులో జాతి, మతం, కులం, లింగం (ఆడ-మగ) అనే తేడాలేవీ లేవు.