బలం బలవతామస్మి కామరాగవివర్జితమ్ ।
ధర్మావిరుద్ధో భూతేషు కామోఽస్మి భరతర్షభ ॥ 11
బలమ్, బలవతామ్, అస్మి, కామరాగ వివర్జితమ్,
ధర్మ అవిరుద్ధః, భూతేషు, కామః, అస్మి, భరతర్షభ.
భరతర్షభ = అర్జునా; బలవతామ్ = బలవంతుల; కామరాగ వివర్జితమ్ = ఆశ, ప్రీతి లేని; బలమ్ = సామర్థ్యం; అస్మి = అయి ఉన్నాను; భూతేషు = జీవులలో ఉండే; ధర్మ అవిరుద్ధః = శాస్త్ర విరుద్ధం కాని; కామః = అభిలాష; అస్మి = అయి ఉన్నాను.
తా ॥ భరత శ్రేష్ఠా! బలవంతులైన వారియందుండే కామరాగ* వివర్జితమైన స్వధర్మానుష్ఠాన సామర్థ్యాన్ని నేనే అయి ఉన్నాను. మరియు, జీవులలో ఉండే శాస్త్రవిరుద్ధం కాని (దేహధారణ నిమిత్తమైన ఆహారాది విషయమైన, లేక స్వదారయందు పుత్రోత్పాదన మాత్రోపయోగమైన) కామాన్ని నేనే.
వ్యాఖ్య:-
బలం కలిగి ఉండటం మంచిదే. కానీ ఆ బలం ఎలా ఉండాలంటే.. అందులో కామం (తీవ్రమైన కోరికలు), రాగం (వ్యామోహం) ఉండకూడదు.
ఏ బలం మంచిది కాదు? (పశు బలం/రాక్షస బలం):
- ధర్మానికి విరుద్ధమైన (తప్పుడు) పనులు చేయడానికి,
- విషయ సుఖాలను (శారీరక కోరికలను) తీర్చుకోవడానికి,
- కనిపించే వస్తువుల మీద ఆశ, వ్యామోహం పెంచుకోవడానికి… ఉపయోగించే బలం, అది శారీరకమైనదైనా లేదా మానసికమైనదైనా సరే, అది చాలా నీచమైనది (నికృష్టమైనది). అది పశువుల బలం లేదా రాక్షస బలం అవుతుంది. అలాంటి బలంలో భగవంతుడు ఉండడు.
ఏ బలం గొప్పది? (సాత్విక బలం):
- మంచి పనులు (ధర్మ కార్యాలు) చేయడానికి,
- ఇతరులకు సహాయం (పరోపకారం) చేయడానికి,
- దైవ కార్యాలకు, మోక్ష సాధనకు… ఉపయోగపడే బలమే అన్నిటికంటే ఉత్తమమైనది.
శ్లోకంలో కేవలం “వదిలేయడం” (వర్జితం) అని కాకుండా, “పూర్తిగా విడిచిపెట్టడం” (వివర్జితం) అనే పదాన్ని వాడారు. అంటే.. మన బలంలో కోరికలు, రాగద్వేషాలు అనేవి ఇసుమంత కూడా కలవకూడదని దీని అర్థం.
ధర్మానికి, శాస్త్రాలకు వ్యతిరేకం కాని కోరిక కూడా నేనే” అని భగవంతుడు చెప్పారు. కోరికను తప్పుగా వాడితే అది రాక్షస గుణమవుతుంది. అదే కోరికను మంచి కోసం వాడితే అది దైవ గుణమవుతుంది. ఏవి మంచి కోరికలు (ధర్మబద్ధమైనవి)?
- శరీరం బతకడానికి అవసరమైన తిండి, నీళ్ళ కోసం కోరిక.
- మోక్షం పొందాలనే కోరిక.
- పెళ్ళయిన వారికి (గృహస్తులకు) మంచి పిల్లలు కలగాలనే కోరిక. ఇవన్నీ ధర్మానికి లోబడినవే. వీటిలో ఎలాంటి తప్పు లేదు కాబట్టి, ఇలాంటి కోరికలు “నా స్వరూపమే” అని దేవుడు చెప్పారు.
గతంలో చాలాసార్లు కృష్ణుడు “కోరికలన్నీ వదిలేయాలి” అని చెప్పారు కదా! మళ్ళీ ఇప్పుడేంటి “ధర్మానికి విరుద్ధం కాని కోరిక నేనే” అని అంటున్నారు? ఇది పరస్పర విరుద్ధం కదా? దీనికి సమాధానం కోరికల్లోని రకాలను అర్థం చేసుకోవడంలో ఉంది. కోరికలు మూడు స్థితుల్లో ఉంటాయి:
- చెడ్డ కోరికలు (పాపపు ఆలోచనలు)
- మంచి కోరికలు (పుణ్య కార్యాలు)
- అసలు కోరికలే లేకపోవడం (నిస్సంకల్ప స్థితి/ ఆత్మ స్థితి)
సాధనలో మెట్లు:
- మొదటి దశ: సాధన మొదలుపెట్టినప్పుడు.. ముందు చెడ్డ కోరికలు వదిలేసి, మంచి కోరికలు (నలుగురికి సాయం చేయడం, దైవ ధ్యానం, మోక్షం కావాలనుకోవడం, పుణ్యం చేయడం) అలవాటు చేసుకోవాలి. అందుకే ఇక్కడ మంచి కోరికలను దేవుడు ప్రోత్సహించాడు.
- రెండవ దశ: సాధన బలపడ్డాక, మెల్లగా ఆ మంచి కోరికలను కూడా దాటి, ఏ కోరికా లేని ‘నిస్సంకల్ప స్థితి’కి (ఆత్మ స్థితికి) చేరుకోవాలి.
ముల్లును ముల్లుతోనే తీయాలి. అలాగే చెడ్డ కోరికలను పోగొట్టుకోవడానికి ముందు మంచి కోరికలను ఆశ్రయించాలి. ఆ తర్వాత చివరికి ఆత్మస్థితిని పొందాలంటే మాత్రం, ఎప్పటికైనా అన్ని కోరికలనూ (మంచివైనా సరే) వదిలేయాల్సిందే. అప్పుడే నిజమైన మోక్షం దొరుకుతుంది.