తత్ర తం బుద్ధిసంయోగం లభతే పౌర్వదేహికమ్ ।
యతతే చ తతో భూయః సంసిద్ధౌ కురునందన ॥ 43
తత్ర, తమ్, బుద్ధి సంయోగమ్, లభతే, పౌర్వదేహికమ్,
యతతే, చ, తతః, భూయః, సంసిద్ధౌ, కురునందన.
కురునందన = అర్జునా; తత్ర = ఆ జన్మములో; పౌర్వదేహికమ్ = పుర్వజన్మలో పొందిన; తమ్ = ఆ; బుద్ధి సంయోగమ్ = మోక్షపరమైన బుద్ధిని; లభతే = పొందుతాడు; తతః = పూర్వజన్మలో ఒనర్చబడిన సాధన సంస్కారాల ప్రేరణతో; సంసిద్ధౌ చ = సిద్ధిని పొందడానికి; భూయః = అంతకంటే ఎక్కువగా; యతతే = ప్రయత్నిస్తాడు.
తా ॥ (తరువాత యోగభ్రష్టుడు ఏం చేస్తాడంటావా?–) కురునందనా! యోగభ్రష్టుడు ఈ జన్మలో పూర్వజన్మ–సంస్కారాన్ని అనుసరించే బుద్ధిని పొంది, సిద్ధిని పొందుటకై మునుపటికంటే ఎక్కువగా ప్రయత్నం చేస్తాడు.
వ్యాఖ్య:-
అలా యోగుల వంశంలో పుట్టిన తర్వాత అతడు ఏం చేస్తాడో ఇక్కడ వివరిస్తున్నారు. గత జన్మలో తాను సగంలో ఆపేసిన యోగసాధనను మళ్ళీ మొదలుపెట్టి, అది పూర్తయ్యేదాకా (సిద్ధి పొందేదాకా) సాధన చేస్తాడు. ఎక్కడ వదిలేశాడో సరిగ్గా అక్కడి నుంచే మళ్ళీ ప్రారంభిస్తాడు. అతని పాత శరీరం నశించిందే తప్ప… అతని మనస్సు, బుద్ధి, సంస్కారాలు (వాసనలు) నశించలేదు. మోక్షం వచ్చేదాకా అవి జీవుడితో పాటే ఉంటాయి. అందుకే, పోయిన జన్మలో ఉన్న బుద్ధితోనే మళ్ళీ ఇక్కడ కనెక్షన్ ఏర్పడుతుంది (ఆ బంధం తెగిపోదు). అది పుణ్యబుద్ధి అయితే, ఆ పుణ్య సంస్కారాలే ఇప్పుడు బయటపడతాయి. పాపపు బుద్ధి అయితే, పాపపు ఆలోచనలే వస్తాయి. కాబట్టి పోయిన జన్మలో చేసింది ఏదీ వృథా పోకుండా, ఈ జన్మలో మళ్ళీ మొలకెత్తుతుంది. ఇది అకౌంట్స్ రాసేటప్పుడు చేసే ‘Carry Forward’ (ముందుకు తెచ్చిన నిల్వ) పద్ధతి లాంటిది. షాపుల్లో లెక్కలు రాసేవాళ్ళు ఒక పేజీ నిండగానే, ఆ పేజీలోని మొత్తం కూడి, ఆ మొత్తాన్ని తర్వాతి పేజీ పైన రాసి మళ్ళీ లెక్క కంటిన్యూ చేస్తారు కదా… సరిగ్గా ఇదీ అంతే! యోగి కూడా పోయిన జన్మలో సాధన ఎక్కడ ఆపాడో, అక్కడి నుంచే ఇప్పుడు మళ్ళీ మొదలుపెట్టి… మోక్షం దొరికేదాకా విరామం లేకుండా ప్రయత్నం చేస్తూనే ఉంటాడు. అతడు ‘సంసిద్ధి’ (పరిపూర్ణమైన సిద్ధి) కోసమే ప్రయత్నిస్తాడని స్పష్టంగా తెలుస్తోంది. యోగుల వంశంలో పుట్టడం వల్ల అక్కడ ఆధ్యాత్మిక వాతావరణం ఉంటుంది, కాబట్టి అతని సాధనకు ఎలాంటి ఆటంకాలూ ఉండవు.
దీనిని బట్టి మనకు ఏం అర్థమవుతోందంటే… మనం చేసే పుణ్యం, పాపం, మన జ్ఞానం, అజ్ఞానం, మంచి అలవాట్లు, చెడు అలవాట్లు – ఇవన్నీ ఒక జన్మ నుంచి మరో జన్మకు మన వెంట నీడలా వస్తూనే ఉంటాయి. కేవలం జ్ఞానాగ్నిలో (ఆత్మజ్ఞానంలో) కాలిపోయినప్పుడు మాత్రమే కర్మలన్నీ నశించి, జీవుడికి ఈ జనన మరణాల చక్రం నుంచి విముక్తి (మోక్షం) దొరుకుతుంది. కాబట్టి, ఈ శరీరం రాలిపోకముందే (చనిపోకముందే) మనం మన బుద్ధికి పూర్తి ఆధ్యాత్మిక వికాసాన్ని కలిగించాలి. అనేక రకాల సాధనలు చేసి మనస్సుకు దైవ చింతన అనే సంస్కారాన్ని అలవాటు చేయాలి. ఎందుకంటే, చనిపోయేటప్పుడు మన వెంట వచ్చేది ఆ సంస్కారం ఒక్కటే. మిగిలిన ఆస్తిపాస్తులు, వస్తువులు, చివరకు ఈ శరీరం కూడా ఇక్కడే ఉండిపోతాయి. అందుకే తెలివైన వాడు తనతో పాటు ఎప్పుడూ ఉండే సూక్ష్మ శరీరాన్ని (అంటే మనస్సును, బుద్ధిని) చాలా పరిశుద్ధంగా, దైవచింతనతో, ఆత్మజ్ఞానంతో నింపుకోవాలి. మనం చేసిన పుణ్యం గానీ, పాపం గానీ ఎప్పటికీ పోదు. కాబట్టి ఈ జన్మలో మనం కొద్దిపాటి జపం, ధ్యానం, జ్ఞానం, పరోపకారం లేదా ధర్మం… ఏది చేసినా సరే, అది వచ్చే జన్మలో ఇంకా బాగా వృద్ధి చెంది, జనన మరణాలనే పెద్ద భయం నుంచి మనల్ని కాపాడుతుంది. (భగవద్గీత 2-40లో చెప్పినట్టు: స్వల్పమప్యస్య ధర్మస్య త్రాయతే మహతో భయాత్ – ఈ ధర్మాన్ని కొంచెం ఆచరించినా అది మహా భయం నుంచి రక్షిస్తుంది). కాబట్టి మన హృదయాన్ని దైవమయంగా, ధర్మమయంగా మార్చుకుని, ఈ జన్మలోనే ముక్తి పొందాలని గట్టిగా నిర్ణయించుకోవాలి. ఒకవేళ ఈ జీవితం పూర్తయ్యేలోపు ఆ లక్ష్యాన్ని చేరలేకపోయినా, వచ్చే జన్మలోనైనా దాన్ని కొనసాగించి పూర్తిచేయాలి. అంతే తప్ప, వెలకట్టలేని ఈ మానవ జన్మను కేవలం భోగవిలాసాల కోసం వృథా చేయకూడదు. ఆధ్యాత్మిక సంపదను (పుణ్యాన్ని, జ్ఞానాన్ని) ఎంత వీలైతే అంత త్వరగా సంపాదించుకోవాలి. లేకపోతే తర్వాత బాధపడాల్సి వస్తుంది.