అసంయతాత్మనా యోగో దుష్ప్రాప ఇతి మే మతిః ।
వశ్యాత్మనా తు యతతా శక్యోఽవాప్తుముపాయతః ॥ 36
అసంయత ఆత్మనా, యోగః, దుష్ప్రాపః, ఇతి, మే, మతిః,
వశ్యాత్మనా, తు, యతతా, శక్యః, అవాప్తుమ్, ఉపాయతః.
అసంయత ఆత్మనా = స్వాధీనచిత్తుడు కానివానికి; యోగః = యోగం; దుష్ప్రాపః = అసంభవం, పొందనశక్యం; ఇతి = అని; మే = నా; మతిః = అభిప్రాయము; తు = కాని; యతతా = యత్నశీలుడును; వశ్యాత్మనా = స్వాధీనచిత్తుడూ అయిన వానిచేత; ఉపాయతః = తగిన ఉపాయంతో; (ఇది) అవాప్తుమ్ = పొంద; శక్యః = శక్యమైనది.
తా ॥ సంయమం లేనివానికి చిత్తవృత్తి నిరోధం అసంభవం. ఇది నా అభిప్రాయం; కాని, మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రయత్నించేవాడూ, జితేంద్రియుడూ అయినవాడు శాస్త్రవిహితాలైన ఉపాయాలను (అభ్యాసవైరాగ్యాలను) అవలంబించి యోగాన్ని పొందగలడు.
వ్యాఖ్య: –
మనసును అదుపులో పెట్టుకోని వాడికి ఆత్మసాక్షాత్కారం దొరకదు; ధ్యానంలో స్థిరత్వం కుదరదు. కేవలం మనసును జయించిన వాడికే ఆత్మలో కలవడం సాధ్యమవుతుంది — అని భగవంతుడు ఇక్కడ స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు. కాబట్టి మోక్షం కావాలనుకునే వాళ్ళందరూ, రకరకాల సాధనలు, ఉపాయాలు చేసి… అన్నింటికంటే ముందుగా తమ మనసును, ఇంద్రియాలను కంట్రోల్ చేసుకోవాలి. అవి కట్టుతప్పి అడవిలో జంతువుల్లా విషయ సుఖాల వెంట తిరుగుతున్నంత కాలం, మోక్షం అనే మాటే ఉండదు. ఎందుకంటే, మనసు ఆశలనే తాళ్ళతో కట్టబడి బయట ప్రపంచం వైపే చూస్తున్నప్పుడు… దానికి లోపల ఉన్న ఆత్మ (దైవం) మీద ప్రేమ కలగదు, చూపు లోపలికి తిరగదు. అలాంటప్పుడు ఆత్మ అంటే ఏంటో తెలుసుకోవడం అసాధ్యం.
అయితే, ఆ మనోనిగ్రహం ఎలా వస్తుంది? దీనికి భగవంతుడు కిందటి శ్లోకంలోనే సమాధానం ఇచ్చాడు. అభ్యాసం, వైరాగ్యం అనే రెండింటినీ ఆశ్రయిస్తే మనసు కచ్చితంగా లొంగుతుంది.
ఇక్కడ ‘యతతా’ (ప్రయత్నించేవాడి చేత) అని అనడం వల్ల, యోగం లేదా ఆత్మసాక్షాత్కారం దొరకాలంటే ప్రయత్నం (Effort) చాలా అవసరమని తెలుస్తోంది. కష్టపడి ప్రయత్నించేవాడికే యోగం దక్కుతుంది కానీ, సోమరిపోతులకు కాదు. సోమరి, ఏ పనీ చేయనివాడు మామూలు జీవితంలోనే పైకి రాలేడు, ఇక ఆధ్యాత్మిక రంగంలో అసలు రాలేడు. జన్మజన్మల నుండి మనల్ని వెంటాడుతున్న చెడ్డ అలవాట్లను (దుష్ట వాసనలను) నాశనం చేయాలంటే చాలా బలమైన పురుష ప్రయత్నం (గట్టి పట్టుదల) అవసరం.
అలాగే ‘ఉపాయతః’ (ఉపాయం చేత) అని చెప్పడం వల్ల… మాయను జయించడానికి, పరమాత్మను పొందడానికి యుక్తి (Skill/Strategy) కూడా చాలా అవసరమని అర్థమవుతోంది. శత్రువును జయించాలంటే కొన్నిసార్లు శక్తి (బలం) పనికొస్తుంది, కొన్నిసార్లు యుక్తి (తెలివితేటలు) పనికొస్తుంది. ఎంత పెద్ద పనైనా సరే, కొన్నిసార్లు చిన్న ఉపాయంతో చాలా త్వరగా పూర్తవుతుంది. కాబట్టి మోక్షం కోరుకునేవాడు అలాంటి అనేక ఉపాయాలను, యుక్తులను ఆలోచించుకుని… వాటి ద్వారా, ఇంకా అనేక ఇతర మార్గాల ద్వారా ఎలాగైనా సరే భగవత్సాక్షాత్కారం సాధించాలి.
‘మే మతిః’ (ఇది నా నిశ్చయం/అభిప్రాయం) అని భగవంతుడు ఇక్కడ అనడం వల్ల ఒక విషయం స్పష్టమవుతోంది: మనసును అదుపులో పెట్టుకోని వాడికి దైవసాక్షాత్కారం దొరకదు; కేవలం మనోనిగ్రహం ఉన్నవాడికే, తగిన ఉపాయాల ద్వారా అది సాధ్యమవుతుంది. ఇది సాక్షాత్తు భగవంతుడి యొక్క ఖచ్చితమైన నిర్ణయం. కాబట్టి మోక్షం కోరుకునేవారు (ముముక్షువులు) ఈ మాటలను ఎంత బలంగా నమ్మాలో, ఎంత పెద్ద ప్రమాణంగా (Proof) తీసుకోవాలో మీరే ఊహించుకోండి. కాబట్టి, “మా మనసు మా మాట వింటుందో లేదో, మాకు మోక్షం వస్తుందో రాదో” అనే అనుమానాలు ఎవరూ పెట్టుకోకండి. భగవంతుడి మాటల మీద పూర్తి నమ్మకం ఉంచి… అభ్యాసం, వైరాగ్యం అనే మార్గాలను పట్టుకుని గట్టిగా ప్రయత్నించండి. మనసును వశం చేసుకుని, ఆత్మసాక్షాత్కారం అనే యోగాన్ని ఈ జన్మలోనే సాధించేయండి.