శ్రీ భగవానువాచ :
అసంశయం మహాబాహో మనో దుర్నిగ్రహం చలమ్ ।
అభ్యాసేన తు కౌంతేయ వైరాగ్యేణ చ గృహ్యతే ॥ 35
అసంశయమ్, మహాబాహో, మనః, దుర్నిగ్రహమ్, చలమ్
అభ్యాసేన, తు, కౌంతేయ, వైరాగ్యేణ, చ, గృహ్యతే.
శ్రీభగవాన్ = శ్రీకృష్ణుడు; ఉవాచ = పలికెను; మహాబాహో = మహావీరా; మనః = మనస్సు; దుర్నిగ్రహమ్ = దుర్నిరోధం, నిగ్రహింపకష్టం; చలమ్ = చంచలం; (ఇందులో) అసంశయమ్ = సందేహం లేదు; తు = కాని; కౌంతేయ = కుంతీపుత్రా; అభ్యాసేన = అభ్యాసంతో; వైరాగ్యేణ చ = భోగ వైరాగ్యంతో; (ఇది) గృహ్యతే = నిగ్రహింపబడుతోంది.
తా ॥ శ్రీభగవానుడు పలికెను: ఓ మహాబాహూ! మనస్సు దుర్నిరోధమూ, చంచలమూ అనడంలో సందేహం లేదు. కాని, కౌంతేయా! అభ్యాసం చేతను, ఐహిక పారలౌకిక విషయ వైరాగ్యం చేత దీనిని నిరోధింపవచ్చు.* (వృత్తిశూన్యమైన మనస్సు శుద్ధం, ఇది బ్రహ్మాకారంగా వెలయుటయే నిర్వికల్ప సమాధి.)
వ్యాఖ్య:–
మనసు చాలా చంచలమైనది, దాన్ని అదుపు చేయడం చాలా కష్టమైన పనే — అనే విషయాన్ని శ్రీకృష్ణ భగవంతుడు కూడా ఒప్పుకున్నాడు. కానీ అంత మాత్రాన భయపడాల్సిన పని లేదని, అభ్యాసం, వైరాగ్యం అనే రెండు ఆయుధాలతో దాన్ని కచ్చితంగా అదుపు చేయవచ్చని ధైర్యం చెప్పాడు. ఒక వస్తువు గానీ, వ్యక్తి గానీ ఎంత బలవంతుడైనా సరే మనం భయపడాల్సిన అవసరం లేదు. దాన్ని అణచివేయడానికి సరైన ఆయుధాన్ని వెతుక్కుంటే చాలు. ఏనుగు చాలా పెద్దది, బలమైనది. అయితే ఏంటి? ఒక చిన్న అంకుశం ఉంటే చాలు, దాని ఆట కట్టించవచ్చు. సింహం, పులి మహా భయంకరమైనవే. కానీ ఒక చిన్న తుపాకీ గుండుతో అవి లొంగిపోతాయి. ఎద్దు ఎంత బలమైనదైనా సరే, ముక్కుతాడు వేస్తే లొంగిపోతుంది కదా! అలాగే మనసు యొక్క బలం, శక్తి చూసి కంగారు పడవద్దని, దాన్ని కంట్రోల్ చేసుకోవడానికి ఒక ఉపాయం ఉందని చెప్పి, ఆ ఉపాయాన్ని భగవంతుడు బయటపెట్టాడు. మనసు ‘దుర్నిగ్రహం’ (కష్టంతో జయించగలిగేది) మాత్రమే, ‘అనిగ్రహం’ (అసలు జయించలేనిది) కాదు. దాన్ని జయించడం కష్టమే కానీ అసాధ్యం మాత్రం కాదు. సరైన ప్రయత్నం చేస్తే అది కచ్చితంగా మన దారికి వస్తుంది.
ఇక మనసును అదుపు చేయడానికి భగవంతుడు చెప్పిన ఉపాయాల గురించి తెలుసుకుందాం. ఈ ఘట్టం (Topic) సాధకులందరికీ చాలా చాలా ముఖ్యమైనది. ఎందుకంటే, దేనికి లొంగిపోయి మనుషులు ఎప్పటి నుంచో ఈ సంసార సాగరంలో పడి, ఒడ్డు తెలియక ఈదులాడుతున్నారో… దేనివల్ల పుట్టుకలు-చావులనే కష్టాలకు గురవుతున్నారో… ఏది మన ఆత్మజ్ఞానానికి అడ్డుగోడలా నిలబడి ఉందో… అటువంటి మనసును ఎలా నిగ్రహించుకోవాలో ఇక్కడ చెప్పబడింది. అందులోనూ, సాక్షాత్తు అవతారమూర్తి అయిన శ్రీకృష్ణుడి నోటి నుండే ఆ ఉపాయం రావడం వల్ల దానికి మరింత ప్రాముఖ్యత వచ్చింది. “మనసును కంట్రోల్ చేయడం ఎలా?” అనే ప్రశ్న దాదాపు ప్రతి ఒక్కరి నోటి నుంచీ వస్తూనే ఉంటుంది. ఈ ఒక్క సమస్య పరిష్కారం అయితే చాలు, ఆధ్యాత్మిక సాధన అంతా పూర్తయినట్లే. కాబట్టి దీని గురించి భగవంతుడు ఏం చెప్పారో తెలుసుకోవడం మనందరికీ అత్యంత అవసరం.
అభ్యాసం (Practice), వైరాగ్యం (Detachment) ఈ రెండు ఉపాయాల ద్వారా మనసు కచ్చితంగా అదుపులోకి వస్తుందని భగవంతుడు హామీ ఇచ్చాడు. పతంజలి మహర్షి కూడా ఇదే చెప్పారు.
వైరాగ్యం అంటే ఏంటి?
కంటికి కనిపించే ప్రపంచ విషయాలన్నీ ఎప్పుడో ఒకప్పుడు నశించిపోయేవే అని తెలుసుకుని, వాటి మీద ఆసక్తిని తగ్గించుకోవడం. దీనివల్ల మనసు బయట విషయాల వైపు పరుగెత్తకుండా లోపలికి (ఆత్మ వైపు) మళ్ళుతుంది.
అసలు వైరాగ్యం ఎందుకు ఉండాలి?
ఎందుకంటే, ఈ ప్రపంచంలో ఉన్న అన్ని వస్తువులు కాలక్రమేణా నాశనం అయ్యేవే. చివరికి మన శరీరం కూడా కొంతకాలానికి మట్టిలో కలవాల్సిందే. ఇలాంటి అశాశ్వతమైన వస్తువుల మీద కోరిక ఎందుకు? (శాశ్వతమైనది ఒక్క ఆత్మే/దేవుడే కాబట్టి, దాని మీద మాత్రమే కోరిక ఉండాలి).
ఒకవేళ మనం ప్రాపంచిక భోగాలను అనుభవించినా సరే, తృప్తి కలగదు; ఆశ తగ్గదు. పైగా, ఆ కోరికలు రెట్టింపు అవుతాయి. దీనివల్ల పాత అలవాట్లు (వాసనలు) బలపడి, బంధాలు ఇంకా గట్టిపడతాయి. అంతేకాదు, మనసు బయట సుఖాల కోసం ఎంత పరుగెడితే, ఆత్మకు అంత దూరమవుతుంది. ధ్యానంలో మనసు అసలు నిలవదు. కాబట్టి మనసు నిశ్చలంగా ఉండాలంటే, మన కంట్రోల్లోకి రావాలంటే… విషయాల పట్ల వైరాగ్యం చాలా అవసరం.
ఇక మనోనిగ్రహం విషయంలో మనం గుర్తుంచుకోవాల్సిన రెండో విషయం ‘అభ్యాసం’ (Practice). నిరంతర సాధన, పట్టుదల ఉంటే ఏ పనినైనా సాధించవచ్చు. పతంజలి మహర్షి కూడా ఇదే చెప్పారు — చాలా కాలం పాటు, గ్యాప్ లేకుండా (నిరంతరాయంగా) సాధన చేస్తేనే మనసు మన దారికి వస్తుంది. సోమరిపోతులకు మనసు అస్సలు లొంగదు. ఎందుకంటే వాళ్ళు దాన్ని దారికి తెచ్చుకోవడానికి అసలు ప్రయత్నమే చేయరు కదా. లౌకిక విషయాల్లో అయినా, ఆధ్యాత్మిక విషయాల్లో అయినా సరే… కష్టపడకుండా, ప్రాక్టీస్ చేయకుండా ఏ పనీ జరగదు. ఒక చిన్న పరీక్ష పాస్ అవ్వడానికే మనం ఎన్ని రోజులు కష్టపడి చదువుతాం? మరి ఎన్ని జన్మల నుంచి గడ్డకట్టుకుపోయిన ఈ కఠినమైన మనసును కరిగించాలంటే ఇంకెంత శ్రమపడాలి? ఇంకెంత గట్టిగా ప్రాక్టీస్ చేయాలి? మీరే ఆలోచించండి. కాబట్టి ప్రతిరోజూ విచారణ (Inquiry), వైరాగ్యం అనే పద్ధతులతో మనసును బయట విషయాల నుంచి వెనక్కి లాగి, లోపల ఉన్న ఆత్మ మీద నిలిపే ప్రయత్నం చేస్తూనే ఉండాలి. అలా చేస్తూ ఉంటే, త్వరలోనే మనసు మన కంట్రోల్లోకి వచ్చి, ఆత్మలోనే ఎప్పుడూ ఆనందాన్ని పొందుతుంది .
ఈ శ్లోకంలో శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుడిని ‘మహాబాహో’ (గొప్ప భుజబలం కలవాడా) అని పిలిచాడు. దీని అర్థం ఏంటంటే — “ఓ అర్జునా! నువ్వు శారీరకంగా చాలా బలవంతుడివి, గొప్ప పరాక్రమం ఉన్నవాడివి. ఆ శక్తిని ఇప్పుడు ఆధ్యాత్మిక రంగంలో కూడా చూపించు. అభ్యాసం, వైరాగ్యం అనే ఆయుధాలతో మనసును జయించి విజయం సాధించు” అని భగవంతుడు ప్రోత్సహిస్తున్నాడు. అర్జునుడు “మనసును కంట్రోల్ చేయడం చాలా కష్టం” అని అనడం చూసి, అతనికి ధైర్యం చెప్పడానికే కృష్ణుడు ఇక్కడ ‘మహాబాహో’ అని పిలిచి ఉండవచ్చు. (అంటే “నువ్వు అంతటి వీరుడివి కదా, దీనికి ఎందుకు భయపడుతున్నావు?” అని గుర్తుచేసినట్లు) .