అర్జున ఉవాచ :
యోఽయం యోగస్త్వయా ప్రోక్తః సామ్యేన మధుసూదన ।
ఏతస్యాహం న పశ్యామి చంచలత్వాత్ స్థితిం స్థిరామ్ ॥ 33
యః, అయమ్, యోగః, త్వయా, ప్రోక్తః, సామ్యేన, మధుసూదన,
ఏతస్య, అహమ్, న, పశ్యామి, చంచలత్వాత్, స్థితిమ్, స్థిరామ్.
మధుసూదన = కృష్ణా, త్వయా = నీచే; సామ్యేన = మనస్సుయొక్క లయవిక్షేపశూన్య స్థితియైన, సమత్వమైన; అయమ్ = ఈ; యః = ఏ; యోగః = సమాధి; ప్రోక్తః = చెప్పబడిందో; చంచలత్వాత్ = మనశ్చాంచల్యం వల్ల; ఏతస్య = దీనికి; స్థిరామ్ = చలించని స్థితిమ్ = స్థితిని; అహమ్ = నేను; న పశ్యామి = కనుగొనలేకున్నాను.
తా ॥ అర్జునుడు పలికెను: మధుసూదనా! మనస్సు లయవిక్షేపశూన్యమై కేవలాత్మాకారంలో వెలయు సమత్వయోగాన్ని నీవు చెప్పావు; చంచలస్వభావమైన మనస్సుతో ఈ సమత్వభావం ఎలా స్థిరమవుతుందో గ్రహించలేకున్నాను.
వ్యాఖ్య:-
శ్రీకృష్ణ పరమాత్మ ఆత్మ గురించి చాలా గంభీరంగా బోధిస్తూ వెళ్తున్నారు. అంతలో అకస్మాత్తుగా అర్జునుడు మధ్యలో కలుగజేసుకొని తనకు వచ్చిన సందేహాన్ని అడిగేశాడు. నిజానికి అర్జునుడు అలా మధ్యలో ఆపి ఉండకపోతే, కృష్ణుడు ఇంకెంత గొప్ప ఆత్మజ్ఞానామృతాన్ని వర్షించేవారో ఏమో! అయినప్పటికీ, అర్జునుడు అడిగిన ఆ ప్రశ్న మోక్షం కోరుకునే వాళ్లకు (ముముక్షువులకు) చాలా బాగా ఉపయోగపడేదే. అర్జునుడు తన పరిస్థితిని ఇలా బయటపెట్టాడు: “కృష్ణా! నువ్వు చెప్పే ఈ ధ్యానయోగం చూస్తేనేమో మనసు నిశ్చలంగా ఉంటే తప్ప సాధ్యమయ్యేలా లేదు. కానీ నాకేమో అందులో అస్సలు నిలకడ దొరకట్లేదు. ఎందుకంటే నా మనసు చాలా చంచలంగా ఉంది.”
శిష్యుడు గురువు దగ్గర ఎప్పుడూ మనసు విప్పి మాట్లాడాలి. ఏదీ దాచకూడదు. ఉదాహరణకు, ఒక పేషెంట్ డాక్టర్ దగ్గరికి వెళ్ళినప్పుడు తన జబ్బు గురించి ఉన్నది ఉన్నట్లు చెప్పాలి. అక్కడ దాపరికం పనికిరాదు. దాస్తే సరైన వైద్యం జరగకపోగా, ఫలితాలు విపరీతంగా మారవచ్చు. తన మనసులో ఏముందో గురువుకు స్పష్టంగా చెప్పినప్పుడే శిష్యుడికి మంచి ఫలితం దొరుకుతుంది, ఆధ్యాత్మికంగా ఎదగగలడు. అర్జునుడు మంచి శిష్యుడు కాబట్టే తన హృదయాన్ని విప్పి భగవంతుడి ముందు ఉంచాడు. “నా మనసు అదుపు లేకుండా పరిగెడుతోంది, అందుకే ఆత్మలో స్థిరంగా ఉండలేకపోతున్నాను. దయచేసి ఈ చంచలత్వాన్ని పోగొట్టుకునే ఉపాయం చెప్పవా?” అని వేడుకున్నాడు.
అర్జునుడు ఈ ప్రపంచంలో ఉన్న మోక్షం కోరుకునే వాళ్లందరికీ (ముముక్షువులకు) ఒక ప్రతినిధి (Representative) లాంటివాడు. వాళ్లందరి తరఫున అతనే ‘వకాలతు’ (వకాల్తా) పుచ్చుకున్నాడు. అందుకే, సాధారణంగా సాధకులందరినీ వేధించే సందేహాన్నే అతడు అడిగాడు. దానికి భగవంతుడు చెప్పే సమాధానం కేవలం అర్జునుడికి మాత్రమే కాదు, మోక్షం కావాలనుకునే వాళ్లందరికీ పనికొస్తుంది.
‘సామ్యేన’ (సమత్వంతో) అని అనడం వల్ల, ధ్యానయోగం అనేది మనసు ఎంత నిశ్చలంగా (కదలకుండా) ఉంటేనే అంత బాగా సిద్ధిస్తుందని స్పష్టంగా అర్థమవుతోంది. ఉదాహరణకు, సూదిలో దారం ఎక్కించాలంటే మన చేతులు ఎంత స్థిరంగా ఉండాలి? కొంచెం వణికినా దారం ఎక్కదు కదా. అలాగే మనసు మోక్షద్వారంలోకి (బ్రహ్మరంధ్రంలోకి) వెళ్ళాలంటే అది పూర్తిగా నిశ్చలంగా ఉండాలి. మరొక ఉదాహరణ, ఫోటో తీసేటప్పుడు మనిషి కదలకుండా ఉండాలి. కదిలితే ఫోటో సరిగా రాదు కదా! అలాగే మనసు చంచలంగా ఉంటే, మనం ధ్యానించే వస్తువు (ఆత్మ) మనకు సరిగ్గా అనుభవంలోకి రాదు. అర్జునుడికి ఇంకా అలాంటి మనోనిశ్చలత రాలేదు కాబట్టే భగవంతుడిని ఇలా అడిగాడు.
ఇక్కడ ‘సామ్యేన’ అంటే కేవలం నిశ్చలత్వమే కాదు… అందరినీ సమానంగా చూసే ‘సమదృష్టి’ లేదా ‘సర్వాత్మ దృష్టి’ అని కూడా అర్థం చేసుకోవచ్చు.