ఆత్మౌపమ్యేన సర్వత్ర సమం పశ్యతి యోఽర్జున ।
సుఖం వా యది వా దుఃఖం స యోగీ పరమో మతః ॥ 32
ఆత్మౌపమ్యేన, సర్వత్ర, సమమ్, పశ్యతి, యః, అర్జున,
సుఖమ్, వా, యది, వా, దుఃఖమ్, సః, యోగీ, పరమః, మతః.
అర్జున = పార్థా; యః = ఎవడు; సర్వత్ర = భూతాలన్నిటిలో; ఆత్మౌపమ్యేన = తనతో పోల్చుకొంటూ; యది వా సుఖమ్ = సుఖం గాని; దుఃఖం వా = దుఃఖాన్ని గాని; సమమ్ = సమభావంతో; పశ్యతి = చూస్తాడో; సః = ఆ; యోగీ = సమదర్శి, ఆత్మజ్ఞాని; పరమః = శ్రేష్ఠుడని; మతః = తలంచబడే వాడౌతాడు.
తా ॥ అర్జునా! ఏ యోగి సర్వభూతాల సుఖాన్ని, దుఃఖాన్ని తన సుఖదుఃఖాలుగా తలుస్తాడో, అతడే శ్రేష్ఠుడని నా అభిప్రాయం.
వ్యాఖ్య: –
ఈ శ్లోకంలో ‘ఆచరణ వేదాంతం’ (Practical Vedanta) గురించి చెబుతున్నారు. ఒకరికి వేదాంతం నిజంగా అర్థమైందా లేదా అనేది వారి ప్రవర్తన చూస్తే తెలిసిపోతుంది. కేవలం మాటలతో “అంతా దేవుడే, అంతా బ్రహ్మమే” అని చెబుతూ, పక్కవారికి హాని చేయడం సరైన పద్ధతి కాదు. అది నిజమైన అనుభవం అనిపించుకోదు. మనం నేర్చుకున్నది మనసా, వాచా, కర్మణా (త్రూకరణశుద్ధిగా) పాటించాలి. అంటే మనసులో ఏది అనుకుంటామో అదే చెప్పాలి, చెప్పినదే చేయాలి. వేదాంతం అనేది కేవలం పుస్తకాల్లో కాకుండా మన రోజువారీ పనుల్లో కనిపించాలి. మహనీయులందరూ అలాగే చేశారు. లేకపోతే ఆ చదువంతా నిష్ప్రయోజనం అవుతుంది. కాబట్టి “అందరిలోనూ ఒకే ఆత్మ ఉంది” అనే సిద్ధాంతాన్ని ఆచరణలో పెట్టాలంటే… కచ్చితంగా సమస్త ప్రాణుల పట్ల దయ, జాలి, ప్రేమ కలిగి ఉండాలి. మన శరీరానికి, మన మనసుకి మనం ఎలాగైతే సుఖం, శాంతి కావాలని కోరుకుంటామో… కష్టాలు రాకూడదని కోరుకుంటామో… ఇతరుల విషయంలో కూడా అలాగే భావించాలి. దీన్నే ‘ఆత్మౌపమ్య స్థితి’ (తనతో సమానంగా ఇతరులను పోల్చుకోవడం) అంటారు. సుఖాల్లోనూ, కష్టాల్లోనూ తనతో సమానంగా ఇతరులను కూడా ఎవరైతే చూస్తారో… ఆ యోగియే అందరిలోకెల్లా గొప్పవాడని (శ్రేష్ఠుడని) భగవంతుడు చెప్పాడు.
కాబట్టి మనుషుల గొప్పతనం అనేది వాళ్ళ ఆచరణ (ప్రవర్తన) మీదే ఆధారపడి ఉంటుందని భగవంతుడి మాటల ద్వారా స్పష్టమవుతోంది. “ఓ మనుషులారా! ‘అంతా బ్రహ్మమే (దేవుడే)’ అనే సిద్ధాంతాన్ని మాటల్లో కాకుండా చేతల్లో చూపించండి. సమస్త ప్రాణుల మీద ప్రేమను, జాలిని కురిపించండి. అప్పుడే మీరు నిజమైన భక్తులు, యోగులు అవుతారు” అని భగవంతుడు ఇక్కడ ఏమాత్రం మొహమాటం లేకుండా (నిస్సంకోచంగా) చెప్పేశాడు. కేవలం మాటలు చెప్పి, చేతల్లో చూపించని సోమరిపోతుల గుండెల్లో గుచ్చుకునేలా ఉన్నాయి ఈ మాటలు. ఆధ్యాత్మిక మార్గంలో వట్టి మాటలకు, బద్ధకానికి చోటు లేకుండా చేయడానికే… అజ్ఞానాన్ని పోగొట్టే ఇలాంటి కఠినమైన సత్యాలను భగవంతుడు అప్పుడప్పుడు చెబుతుంటాడు. కాబట్టి మోక్షం కోరుకునేవారు చాలా జాగ్రత్తగా ఉండాలి. “సర్వం ఖల్విదం బ్రహ్మ” (ఇదంతా బ్రహ్మమే) అనే గొప్ప సూత్రాలను ఆచరణలో పెట్టాలి. ప్రాణులన్నింటినీ తమలాగే (ఆత్మౌపమ్యంతో) చూసుకుంటూ, దయ నిండిన హృదయంతో మెలగాలి. అలాంటి వారే భగవంతుడి దృష్టిలో అందరికంటే గొప్పవారు (సర్వశ్రేష్ఠులు).
పాశ్చాత్య దేశాల్లో మతపరంగానూ, సామాజికంగానూ ‘సోదరభావానికి’ (Brotherhood) చాలా ప్రాముఖ్యత ఇస్తారు. అది మంచిదే, కానీ అది సరిపోదు. ఎందుకంటే, అన్నదమ్ముల (సోదరుల) మధ్య కూడా చాలాసార్లు మనస్పర్థలు, అభిప్రాయ భేదాలు, శత్రుత్వాలు వస్తుంటాయి. కాబట్టి ‘సోదరభావం’ అనేది ప్రేమకు అత్యున్నత స్థాయి అని చెప్పలేం. కానీ భగవద్గీత, ఉపనిషత్తులు మాత్రం ప్రేమ యొక్క చివరి మెట్టును చూపిస్తూ… ప్రజలకు ‘ఆత్మౌపమ్య భావాన్ని’ (అందరినీ తనలాగే, తన ఆత్మలాగే చూసుకోవడాన్ని) నేర్పించాయి. మన శాస్త్రాలు ‘సోదరభావాన్ని’ దాటి, మరొక మెట్టు పైకి తీసుకెళ్ళాయి. ఈ విశ్వం మొత్తాన్ని ఒకే ఆత్మ స్వరూపంగా భావించి కౌగిలించుకునేలా చేశాయి. (సోదరులు అంటే ఇద్దరు వేరు వేరు వ్యక్తులు; కానీ ఆత్మౌపమ్యం అంటే ఇద్దరూ ఒకటే అని భావించడం). ఇదే భగవద్గీత, ఉపనిషత్తుల గొప్పతనం; హిందూ ధర్మ సిద్ధాంతం యొక్క విశిష్టత కూడా ఇదే.
ఈ శ్లోకంలో ‘సర్వత్ర’ (అంతటా) అని చెప్పడం వల్ల… మనం ప్రేమ చూపించాల్సింది కేవలం ఒకరిద్దరి మీదో, లేదా కేవలం మనుషుల మీదో మాత్రమే కాదు. కదిలేవి, కదలనివి అయిన సమస్త ప్రాణుల (జంతువులు, పక్షులు, చెట్లు) పట్ల కూడా దయ చూపించాలని స్పష్టంగా అర్థమవుతోంది.
అలాగే ‘స యోగీ పరమో మతః’ (అతడే గొప్ప యోగి అని నా అభిప్రాయం) అని అనడం ద్వారా… కేవలం సామాన్య యోగిలా ఉండిపోకుండా, అందరినీ తనలాగే చూసుకునే ఆత్మౌపమ్య స్థితిని సాధించి, యోగులందరిలోకెల్లా ‘శ్రేష్ఠుడిగా’ ఎదగాలని భగవంతుడు సూచించాడు.