యతోయతో నిశ్చరతి మనశ్చంచలమస్థిరమ్ ।
తతస్తతో నియమ్యైతత్ ఆత్మన్యేవ వశం నయేత్ ॥ 26
యతః, యతః, నిశ్చరతి, మనః, చంచలమ్, అస్థిరమ్,
తతః, తతః, నియమ్య, ఏతత్, ఆత్మని, ఏవ, వశమ్, నయేత్.
చంచలమ్ = చంచలమూ; అస్థిరమ్ =అస్థిరమూ అయిన; మనః = మనస్సు; యతః యతః = ఏ ఏ విషయాల వైపు; నిశ్చరతి = పరుగెడుతుందో; తతః తతః = ఆయా విషయాల నుండి; నియమ్య = నివర్తిల్లజేసి, మరల్చి; ఏతత్ = ఈ మనస్సును; ఆత్మని ఏవ = ఆత్మయందే; వశమ్ = అధీనం; నయేత్ = పొందించు.
తా ॥ చంచలమూ అస్థిరమూ అయిన మనస్సు ఏ ఏ విషయాల దెసకు పరుగెడుతుందో ఆయా విషయాల నుండి మరల్చి, ఆత్మయందే స్థిరమొనర్చాలి. (కఠోపనిషత్తు 2–3–10.11.)
వ్యాఖ్య:-
కిందటి శ్లోకంలో, మనసును ఆత్మ మీదే నిలిపి వేరే దేని గురించీ ఆలోచించకూడదని చెప్పారు కదా. ఒకవేళ మనసు అలా ఆత్మలో నిలవకుండా బయటి విషయాల వైపు పారిపోతే అప్పుడు ఏం చేయాలి? అనే సందేహానికి ఇక్కడ సమాధానం చెబుతున్నారు. భగవద్గీత అనేది ఒక ‘Practical Science’ (ఆచరణాత్మక శాస్త్రం). అందుకే, సాధన చేసేవారికి ఎలాంటి కష్టాలు ఎదురవుతాయో ముందుగానే ఊహించి, గీత వాటికి పరిష్కారాలను ముందే అందించింది.
మనస్సు చాలా చంచలమైనది. మొదట్లో అది ఒక్క చోట నిలకడగా ఉండదు. మనం దాన్ని ఆత్మధ్యానంలో నిలిపినా సరే, పాత అలవాట్ల వల్ల అది ఉన్నట్టుండి బయట విషయాల మీదకు పారిపోతూ ఉంటుంది. అప్పుడు సాధకుడు ఏం చేయాలి? అది ఎక్కడికెక్కడికి పరుగెడుతుందో, అక్కడి నుంచి దాన్ని వెనక్కి తీసుకురావాలి. కానీ అది ఊరికే వెనక్కి వస్తుందా? రాదు. ఆ బయటి విషయాలు శాశ్వతం కాదని, వాటిలో ఎన్ని లోపాలు ఉన్నాయో మనస్సుకు అర్థమయ్యేలా విచారణ చేస్తే… దానికి వాటి మీద విరక్తి, రోత పుడతాయి. అప్పుడు మాత్రమే అది వెనక్కి వస్తుంది. దీన్నే ‘దుఃఖదోషానుదర్శనం’ అని భగవంతుడు ముందు ముందు చెప్పబోతున్నారు. కాబట్టి వివేకం, వైరాగ్యం అనే వాటి సాయంతో… బయటి విషయాల్లో ఉన్న దోషాలను మనస్సుకు బాగా నచ్చజెప్పి, అక్కడి నుంచి మళ్ళించి ఆత్మలో నిలపాలి. ‘బయట దొరికేదంతా దుఃఖంతో కూడిన క్షణికమైన సుఖం అనీ, లోపల ఆత్మలో ఉండేది ఎప్పటికీ తరగని ఆనందం’ అనీ మనస్సుకు బోధించాలి. అప్పుడిక ఆ చిన్న చిన్న సుఖాల కోసం పాకులాడకుండా, మనస్సు బయటి విషయాలను వదిలేసి ఆత్మ దగ్గరికి వస్తుంది.
తెలివైనవారు తమ మనసును ఆత్మలో నిలిపి, అది ఆత్మ ఆధీనంలో ఉండేలా చూసుకుంటారు. కానీ అజ్ఞానుల విషయంలో ఇది వ్యతిరేకంగా జరుగుతుంది; అక్కడ ఆత్మ మనసు చేతిలో చిక్కుకుపోతుంది, దాంతో మనిషి మనసు చెప్పినట్లు ఆడుతుంటాడు. నిజానికి మనసు ఎప్పుడైతే ఆత్మ మాట వింటుందో (ఆత్మ కంట్రోల్లోకి వస్తుందో), అప్పుడే మనకు నిజమైన శాంతి, సుఖం దొరుకుతాయి. అంటే ఇక్కడ మనసు మీద ఆత్మదే పైచేయి ఉండాలి. అందుకే భగవంతుడు ‘ఆత్మన్యేవ వశం నయేత్’ అని ఆదేశించాడు — అంటే మనసును పూర్తిగా ఆత్మకు లొంగేలా చేసుకోవాలి అని అర్థం.
కాబట్టి సాధకుడు తన మనసు ఏం చేస్తోందో ఎప్పటికప్పుడు గమనిస్తూ ఉండాలి. అజ్ఞాని మనసుతో పూర్తిగా కలిసిపోతాడు, అందుకే మనసులో పుట్టే వికారాలను (భావోద్వేగాలను) తనకంటే వేరుగా చూడలేడు; ఫలితంగా వాటిని అదుపులో పెట్టలేడు. కానీ వివేకం ఉన్నవాడు, తనలో ఏదైనా వికారం రాగానే దాన్ని ఒక సాక్షిలా (బయటివాడిలా) చూసి కంట్రోల్ చేయగలుగుతాడు. అజ్ఞానికి మనసు ఎటు పోతోందో, ఎటు వస్తోందో తెలియదు. కానీ ధ్యానయోగి మనసు కదలికలను నిశితంగా గమనిస్తూ ఉంటాడు. సరిగ్గా ఈ ‘గమనించే పద్ధతి’నే అలవాటు చేసుకోవాలని భగవంతుడు ఈ శ్లోకంలో చెబుతున్నాడు. ఆలోచనలే మనసు రూపం. కాబట్టి, మనసులో ఏ ఆలోచన పుట్టి బయటి విషయాల వైపు పరుగెడుతుందో, దాన్ని వెంటనే వెనక్కి లాగి ఆత్మలో నిలపాలి. శాంతి కావాలంటే ఇది తప్ప వేరే మార్గం లేదు. అలా ఆత్మలో స్థిరంగా ఉండటమే జీవిత పరమార్థం.
