సంకల్పప్రభవాన్ కామాన్ త్యక్త్వా సర్వానశేషతః ।
మనసైవేంద్రియగ్రామం వినియమ్య సమంతతః ॥ 24
శనైఃశనైరుపరమేత్ బుద్ధ్యా ధృతిగృహీతయా ।
ఆత్మసంస్థం మనః కృత్వా న కించదపి చింతయేత్ ॥ 25
సంకల్ప ప్రభవాన్, కామాన్, త్యక్త్వా, సర్వాన్, అశేషతః,
మనసా, ఏవ, ఇంద్రియగ్రామమ్, వినియమ్య, సమంతతః.
శనైః, శనైః, ఉపరమేత్, బుద్ధ్యా, ధృతిగృహీతయా,
ఆత్మసంస్థమ్, మనః, కృత్వా, న, కించిత్, అపి, చింతయేత్.
సంకల్ప ప్రభవాన్ = సంకల్పం వల్ల కలిగే; సర్వాన్ = సమస్తములైన; కామాన్ = కామములను; అశేషతః = సంపూర్ణంగా; త్యక్త్వా = త్యజించి; మనసా = మనస్సుచేత; ఇంద్రియగ్రామమ్ =ఇంద్రియసమూహాన్ని; సమంతతః = అన్నివైపుల నుండి; వినియమ్య = నివృత్తం చేసి; ధృతి గృహీతయా = ధైర్యపుపట్టులోనున్న; బుద్ధ్యా = బుద్ధిచేత; శనైః శనైః = మెల్ల మెల్లగా; ఉపరమేత్ = ఉపరతి యందు; మనః = మనస్సును; ఆత్మసంస్థమ్ = ఆత్మయందు స్థితమైయ్యేలా; కృత్వా = చేసి; కించిత్ అపి = ఏమియును; న చింతయేత్ = చింతించకూడదు.
తా ॥ సంకల్పం వల్ల కలిగే కామముల నన్నిటిని సంపూర్ణంగా త్యజించి, మనస్సుచేత ఇంద్రియసమూహాన్ని సమస్త విషయాల నుండి మరలించి
తా ॥ (పూర్వజన్మ సంస్కారం చేత మనస్సు చలిస్తే) ధైర్యంతో కూడిన బుద్ధితో మనస్సును మెల్లమెల్లగా ఉపరత మొనర్చు; మరియు, ఆత్మయందు మనస్సును నిలిపి, మరి ఇతరమేమి కూడా చింతించకూడదు. (అంటే, ‘ఆత్మయే అంతా, ఆత్మ కంటే మరేదీ లేదు’ అని తత్త్వనిష్ఠ పొందాలి. ఇదే యోగానికి సంబంధించిన పరమవిధి.)
వ్యాఖ్య:–
ధ్యానం చేసేటప్పుడు ఎలా కూర్చోవాలి, దృష్టిని ఎక్కడ నిలపాలి అనే విషయాలన్నింటినీ ఇప్పటి వరకు చెప్పారు. ఇక అసలు ధ్యానం ఎలా చేయాలో, ఆ పద్ధతిని ఇప్పుడు ఇక్కడ వివరిస్తున్నారు.
కోరికలన్నింటినీ పూర్తిగా వదిలిపెట్టాలని మొదట్లోనే చెప్పారు. అసలు కోరికలు ఎక్కడి నుండి పుడతాయి? మన సంకల్పం (ఆలోచన) నుంచే. సంకల్పమే కోరికలకు, ఆశలకు తల్లి లాంటిది. అందుకే వాటిని ‘సంకల్పం వల్ల పుట్టేవి’ అని అంటారు. వివేకం, వైరాగ్యంతో విషయాల గురించిన ఆలోచనే రాకుండా చూసుకుంటే, ఇక కోరికలు పుట్టవు. అందుకే కోరికలన్నింటినీ పూర్తిగా వదిలేయాలని ఆదేశించారు. ‘సర్వాన్’ (అన్నింటినీ) అని చెప్పడం వల్ల… ఏదో ఒకటి రెండు కోరికలు వదిలేస్తే సరిపోదని, అన్నింటినీ వదిలేయాలని అర్థమవుతోంది. ఎందుకంటే, ఏ చిన్న కోరిక మిగిలి ఉన్నా అది సాధకుడికి చెప్పలేనంత కీడు చేస్తుంది. అందుకే భగవంతుడు గీతలో కోరికలు వదలమని చెప్పినప్పుడల్లా ‘సమస్త కోరికలను’ అని నొక్కి చెబుతుంటారు. నిప్పు, శత్రువు, రోగం, అప్పు, కోరిక… ఇవి ఏ కొంచెం మిగిలి ఉన్నా, కాలక్రమంలో అవి బలపడి ప్రమాదాన్ని తెస్తాయి. కాబట్టి కోరికలన్నింటినీ తొలగించుకోవాలి. పోనీ, అన్నింటినీ కొద్దికొద్దిగా వదిలేస్తే సరిపోదా? అంటే… సరిపోదు అని చెప్పడానికే ‘అశేషతః’ (పూర్తిగా/మిగలకుండా) అనే పదాన్ని కూడా వాడారు. కోరిక అనేది చాలా బలమైన శత్రువు. అందుకే దాని విషయంలో ఏమరుపాటు పనికిరాదని హెచ్చరించడానికే ‘అన్నింటినీ’, ‘పూర్తిగా’ అనే రెండు మాటలను వాడారు. అంటే కొన్ని కోరికలను పూర్తిగా వదిలేయడం, లేదా అన్ని కోరికలనూ కొద్దికొద్దిగా వదిలేయడం వల్ల లాభం లేదు. అన్నింటినీ పూర్తిగా వదిలేయాలి. కోరికలు ఉంటే, వాటిని తీర్చుకోవడానికి మనసు బయటి వైపుకే పరుగులు తీస్తూ ఉంటుంది. అవి లేకపోతే మనసు లోపలికి (అంతర్ముఖంగా) మళ్లుతుంది. అందుకే ధ్యానం చేసేవారికి కోరికలను వదిలిపెట్టడం చాలా అవసరం.
ఈ విధంగా కోరికలన్నింటినీ పూర్తిగా వదిలిపెట్టి, తాబేలు తన కాళ్లు చేతులను లోపలికి ముడుచుకున్నట్లుగా… మనస్సు సహాయంతో ఇంద్రియాలన్నింటినీ శబ్దాలు, దృశ్యాలు వంటి బయటి విషయాల నుంచి వెనక్కి తిప్పాలి. ఇంద్రియాలు అనే గుర్రాలను మనస్సు అనే కళ్లెంతో లాగి అదుపులో పెట్టాలి. ఇక్కడ కేవలం ‘నియమ్య’ (నిగ్రహించి) అని కాకుండా ‘వినియమ్య’ అని చెప్పారు. అంటే ఇంద్రియాలను చాలా గట్టిగా నిగ్రహించాలని అర్థం. అలాగే ‘గ్రామం’ (సమూహం) అని అనడం వల్ల, ఏదో ఒక ఇంద్రియానికే కాకుండా అన్ని ఇంద్రియాలకూ అడ్డుకట్ట వేయాలని తెలుస్తోంది. ‘సమంతతః’ (అన్ని వైపుల నుండి) అనే పదాన్ని వాడారు కాబట్టి, ఇంద్రియాలను ఒక వైపు నుంచే కాకుండా అన్ని వైపుల నుంచి వెనక్కి లాగి హృదయంలో నిలపాలని స్పష్టమవుతోంది. ఇంద్రియాలను నిగ్రహించే శక్తి మనస్సుకు ఉంది. మనస్సు గనక వివేకం, వైరాగ్యంతో కూడి ఉంటే, అది ఇంద్రియాలను లాగి తన అదుపులో ఉంచుకోగలదు. అలా లేకపోతే, ఇంద్రియాలు చెప్పినట్లు మనస్సు ఆడుతుంది. అందుకే వివేకంతో కూడిన మనస్సుతో ఇంద్రియాల సమూహాన్ని బాగా నిగ్రహించాలని ఇక్కడ బోధించారు.
ఆ తర్వాత, ధైర్యంతో కూడిన బుద్ధి సహాయంతో మనసును మెల్లమెల్లగా బయటి ప్రపంచం (విషయాల) నుంచి వెనక్కి మళ్ళించి, ఆత్మ మీద నిలపాలి. మనసును అదుపులో పెట్టుకునే శక్తి బుద్ధికి ఉంది. ‘మనసు కంటే బుద్ధి గొప్పది’ అని ఇదివరకే చెప్పుకున్నాం కదా! అజ్ఞానుల విషయంలో మనసు చెప్పినట్లు బుద్ధి ఆడుతుంది. కానీ జ్ఞానుల విషయంలో బుద్ధి చెప్పినట్లు మనసు నడుచుకుంటుంది. అయితే, ఎన్నో జన్మల వాసనలతో (పాత సంస్కారాలతో) నిండిన మనసు సామాన్యమైన బుద్ధికి లొంగదు. అందుకే ఇక్కడ ‘ధృతిగృహీతయా’ అని చెప్పారు. అంటే గట్టి ధైర్యం ఉన్న బుద్ధితోనే మనసును లొంగదీసుకోవాలి. మనసు ఒక పులి లాంటిది. కాబట్టి దాని ముందు బుద్ధి మేకలా ఉండకూడదు, సింహంలా ఉండాలి. దాన్నే ‘సైంహీవృత్తి’ అంటారు. ‘బుద్ధ్యా ధృతిగృహీతయా’ అనే మాటకు అర్థం ఇదే. ధైర్యం, స్థిరత్వం ఉన్న బుద్ధితో మనసును లోపలికి (అంతర్ముఖంగా) తిప్పాలి.
అయితే ఈ పనిలో తొందరపాటు అస్సలు పనికిరాదు. ‘శనైః శనైః’ అంటే మెల్లమెల్లగా మనస్సును బుజ్జగిస్తూ వెనక్కి తీసుకురావాలి. ఇక్కడ బలవంతం చేయడం కుదరదు. వసిష్ఠుల వారు ‘లాలయేత్ చిత్తబాలకమ్’ (మనస్సు అనే పిల్లవాడిని లాలించాలి) అని చెప్పినట్లు… మనస్సు అనే పిల్లాడిని లాలించి, పాలించి, బుజ్జగించి, వివేకంతో నెమ్మదిగా బయటి ప్రపంచం నుంచి మళ్ళించి లోపలి వైపుకు తిప్పాలి. సాధకులలో కొందరు భగవంతుడి ఈ మాటను పాటించకుండా, తొందరపడి మనస్సును బలవంతంగా లాగాలని చూసి చివరికి ఓడిపోతున్నారు. చిన్న నిప్పు రవ్వ మీద పెద్ద కట్టెలు వేస్తే అది ఆరిపోయినట్లే… తొందరపడి మొదట్లోనే పెద్ద పెద్ద సాధనలు చేస్తే శరీరం, మనస్సు తట్టుకోలేక అసలు లక్ష్యానికే ముప్పు వస్తుంది. ‘నిదానమే ప్రధానం’ (Slow and steady wins the race) అన్నట్లు మెల్లమెల్లగా సాధన చేసుకుంటూ వెళ్తేనే విజయం దక్కుతుంది.
ఈ విధంగా ధైర్యంతో కూడిన బుద్ధితో మనసును మెల్లమెల్లగా అదుపులో పెట్టుకుని, దాన్ని ఊరికే ఖాళీగా వదిలేయకుండా ఆత్మ మీద నిలపాలి. దానికి ‘ఆత్మ చింతన’ అనే ఆహారాన్ని ఇవ్వాలి. అప్పుడు, సముద్రంలో పడిన వడగండ్లు కరిగి అందులో కలిసిపోయినట్లుగా… మనసు కూడా ఆ ఆత్మ సముద్రంలో (బ్రహ్మంలో) లీనమైపోయి, ఆత్మ రూపంగా మారిపోతుంది. అదే మోక్షం. అయితే, మనసును అలా ఆత్మలో నిలిపిన తర్వాత, ఇక ఆత్మ తప్ప వేరే దేని గురించి ఆలోచించకూడదు. అందుకే ‘న కించిదపి చిన్తయేత్’ (దేనినీ చింతించకూడదు) అని హెచ్చరించారు. ఎందుకంటే, మందు వేసుకుని పథ్యం చేయకపోతే రోగం ఎలా తగ్గదో… అలాగే ఆత్మలో మనసును నిలిపి, మళ్లీ బయటి వస్తువుల గురించి ఆలోచిస్తూ ఉంటే లక్ష్యం నెరవేరదు. కాబట్టి ‘ఆత్మధ్యానం’ అనే మందుకు… ‘ఆత్మ తప్ప వేరే దేని గురించి ఆలోచించకపోవడం’ అనే పథ్యాన్ని కూడా జోడిస్తేనే ఈ భవరోగం (జనన మరణ చక్రం) తగ్గుతుంది. సాధకులు ఈ విషయాన్ని బాగా గుర్తుపెట్టుకుని, ధ్యానం చేసేటప్పుడు ఆత్మ తప్ప వేరే ఏ వస్తువు గురించీ ఆలోచించకుండా ఉండేలా ప్రయత్నించాలి.
‘ఆత్మసంస్థం మనః కృత్వా న కించదపి చింతయేత్’ (మనసును ఆత్మలో నిలిపి, వేరే దేని గురించీ ఆలోచించకూడదు) అనే ఈ గీతా వాక్యం… అన్ని శాస్త్రాల సారం, అన్ని రకాల సాధనలకు ఒక చిన్న రూపం లాంటిది. అందుకే మోక్షం కావాలనుకునేవారు ఈ వాక్యాన్ని మాటిమాటికి గుర్తుచేసుకుంటూ ఆచరణలో పెట్టాలి. అంటే, కనబడే ఈ ప్రపంచం (దృశ్యం) గురించి ఆలోచించకుండా, చూసేవాని రూపంలో (దృక్ రూపంలో) ఉన్న ఆత్మ మీదే మనసును లగ్నం చేయాలి. (Related: Mundaka Upanishad 2.2.5)