యత్రోపరమతే చిత్తం నిరుద్ధం యోగసేవయా ।
యత్ర చైవాత్మనాత్మానం పశ్యన్నాత్మని తుష్యతి ॥ 20
సుఖమాత్యంతికం యత్తత్ బుద్ధిగ్రాహ్యమతీంద్రియమ్ ।
వేత్తి యత్ర న చైవాయం స్థితశ్చలతి తత్త్వతః ॥ 21
యం లబ్ధ్వా చాపరం లాభం మన్యతే నాధికం తతః ।
యస్మిన్ స్థితో న దుఃఖేన గురుణాపి విచాల్యతే ॥ 22
తం విద్యాద్దుఃఖసంయోగవియోగం యోగసంజ్ఞితమ్ ।
స నిశ్చయేన యోక్తవ్యో యోగోఽనిర్విణ్ణచేతసా ॥ 23
యత్ర, ఉపరమతే, చిత్తమ్, నిరుద్ధమ్, యోగసేవయా,
యత్ర, చ, ఏవ, ఆత్మనా, ఆత్మానమ్, పశ్యన్, ఆత్మని, తుష్యతి.
సుఖమ్, ఆత్యంతికమ్, యత్, తత్, బుద్ధిగ్రాహ్యమ్, అతీంద్రియమ్,
వేత్తి, యత్ర, న, చ, ఏవ, అయమ్, స్థితః, చలతి, తత్త్వతః.
యమ్, లబ్ధ్వా, చ, అపరమ్, లాభమ్, మన్యతే, న, అధికమ్, తతః,
యస్మిన్, స్థితః, న, దుఃఖేన, గురుణా, అపి, విచాల్యతే.
తమ్, విద్యాత్, దుఃఖ సంయోగ వియోగమ్, యోగసంజ్ఞితమ్,
సః, నిశ్చయేన, యోక్తవ్యః, యోగః, అనిర్విణ్ణ చేతసా.
యత్ర = ఎప్పుడు; యోగసేవయా = యోగాభ్యాసంతో; నిరుద్ధమ్ = ప్రత్యాహృతమొనర్చబడిన; చిత్తమ్ = మనస్సు; ఉపరమతే = ఉపరతి పొందుతోందో; యత్ర చ = మరియు ఎప్పుడు; ఆత్మనా = శుద్ధ మనస్సుతో; ఆత్మానమ్ = ఆత్మను; పశ్యన్ = చూస్తూ; ఆత్మని ఏవ = ఆత్మయందే; తుష్యతి = ఆనందిస్తోందో.
అయమ్ = ఈ యోగి; యత్ = ఏ; బుద్ధి గ్రాహ్యమ్ = ఇంద్రియ నిరపేక్షమైన బుద్ధితో గ్రహింపదగినదీ; అతీంద్రియమ్ = ఇంద్రియ గోచరం కానిదీ, విషయజనితం కానిదీ; ఆత్యంతికమ్ = అనంతమైన; తత్ = ఆ; సుఖమ్ = ఆనందాన్ని; వేత్తి = తెలిసికుంటాడో; యత్ర చ =మరియు ఎక్కడైతే; స్థితః ఏవ = తత్త్వంలో స్థితమై; తత్త్వతః = ఆత్మస్వరూపం నుండి; న చలతి = చలింపకుంటాడో, యం చ = మరియు దేనిని; లబ్ధ్వా = పొందితే; అపరమ్ = మరియొక; లాభమ్ = లాభాన్ని; తతః = దాని కంటే; అధికమ్ = ఎక్కువగా; న మన్యతే = ఎంచడో; యస్మిన్ = ఏ ఆత్మయందు; స్థితః = ఉంటే; గురుణా = దుస్సహమైన; దుఃఖేన అపి = దుఃఖంచే కూడా; న విచాల్యతే = చలించకుంటాడో. తమ్ = ఆ; దుఃఖ సంయోగ వియోగమ్ = దుఃఖ సంబంధాన్ని పోగొట్టే స్థితిని; యోగసంజ్ఞితమ్ = యోగమనబడేదాన్ని; విద్యాత్ = తెలుసుకోవాలి; అనిర్విణ్ణచేతసా = విసుగులేని చిత్తంతో; సః = ఆ; యోగః = యోగం; నిశ్చయేన = పట్టుదలతో; యోక్తవ్యః = అభ్యసించాలి.
తా ॥ [ ‘శాస్త్రం సన్న్యాసమని చెప్పే దాన్నే నిష్కామకర్మ యోగానుష్ఠానం అని గ్రహించు’ (గీత: 6–2) అనే శ్లోకంలో ‘యోగ’ శబ్దానికి అర్థం కర్మ అని చెప్పబడింది. ‘ఎక్కువగా భుజించేవానికి ధ్యానం (సమాధి) కుదురదు’ (గీత: 6–16 ) అనే శ్లోకంలో ‘యోగ’ శబ్దానికి అర్థం సమాధి అని చెప్పబడింది. ఈ రెండింటిలో ముఖ్యార్థం ఏది? – చెప్పబడుతోంది.] ఏ స్థితిలో యోగాభ్యాసం చేత నిరోధింపబడిన చిత్తం ఉపరతి పొందుతోందో, మరియు ఏ స్థితిలో యోగి శుద్ధచిత్తంతో ఆత్మచైతన్యాన్ని దర్శిస్తూ పరితుష్టుడవుతుంటాడో, –
తా ॥ ఏ స్థితిలో యోగి ఇంద్రియ నిరపేక్షమూ, బుద్ధిగ్రాహ్యమూ, అతీంద్రియమూ అయిన అనంతసుఖాన్ని అనుభవిస్తాడో, మరియు ఏ స్థితిలో ఉంటే యోగి ఆత్మ తత్త్వం నుండి అణుమాత్రమైన చలింపకుంటాడో,
తా ॥ ఏ స్థితిని పొందితే యోగి తదితరమైన లాభాలను ఉన్నతమైన వాటిగా భావించడో, దేనిలో స్థితమైతే (శస్త్ర నిపాతం శీతోష్ణాలు మొదలైన) మహాదుఃఖాల చేత కూడా చలించకుండా ఉంటాడో,
తా ॥ దుఃఖానికి ఆత్యంతిక నివృత్తి కలగడం అనే ఆ స్థితిని యోగమని గ్రహించు. విసుగు లేని చిత్తంతో పట్టుదల పూని ఈ యోగాన్ని అభ్యసించాలి.
వ్యాఖ్య:–
జీవుడు, దేవుడు (బ్రహ్మం) ఒక్కటే అని అనుభవపూర్వకంగా తెలుసుకోవడమే ఆత్మసాక్షాత్కారం. అలాంటి ఈ ధ్యానయోగం యొక్క గొప్పతనం ఎలాంటిదో ఈ నాలుగు శ్లోకాలలో వివరించబడింది. ధ్యానయోగం చేయడం వల్ల మనస్సు ఆత్మలో లీనమైపోయి, పరమ శాంతిని, అత్యంత సుఖాన్ని పొందుతుంది. మనిషి జీవితానికి అదే అసలైన లక్ష్యం. అయితే, అదుపులో ఉన్న మనస్సు మాత్రమే ఇలా లీనం కాగలుగుతుంది. అంటే, బయట ప్రపంచ విషయాల నుండి వెనక్కి మళ్లి, పాత వాసనలు (కోరికలు) ఏవీ లేని మనస్సు మాత్రమే ఆత్మతో ఏకం కాగలదు. మరి మనస్సును అదుపు చేయడం ఎలా? ‘యోగసేవయా’ – అంటే యోగాభ్యాసం లేదా నిరంతర సాధన ద్వారా మనస్సు అదుపులోకి వస్తుంది. అభ్యాసం (సాధన), వైరాగ్యం (కోరికలు వదిలేయడం) ఉంటే మనస్సును చాలా సులభంగా నిగ్రహించవచ్చు. అందుకే ప్రతి ఒక్కరూ తప్పకుండా ‘యోగసేవ’ (సాధన) చేయాలి. అజ్ఞానులు ఇంద్రియ సుఖాల కోసం ‘విషయ సేవ’ ఎలాగైతే చేస్తారో, జ్ఞానులు ‘యోగసేవ’ను అలా చేస్తారు. కాబట్టి, ఎప్పుడైతే మనిషి విషయ సేవను (భోగాల వేటను) మానేసి, దానిని దైవ సేవగా (యోగసాధనగా) మార్చుకుంటాడో, అప్పుడే అతడు తరిస్తాడు (మోక్షం పొందుతాడు).
యోగసాధన చేయడం వల్ల జీవుడు తన శుద్ధమైన (స్వచ్ఛమైన) మనస్సుతో తనలో ఉన్న ఆత్మను దర్శించి, గొప్ప ఆనందాన్ని పొందుతాడు. ఇక్కడ ‘పశ్యన్’ (చూస్తూ) అని చెప్పడం వల్ల, ఆత్మ అనేది ఎక్కడో కనపడకుండా ఉండే వస్తువు కాదని, దానిని మనం ప్రత్యక్షంగా చూడవచ్చని (అనుభూతి చెందవచ్చని) స్పష్టమవుతోంది. అయితే, ఇక్కడ ‘చూడటం’ అంటే మనం బయట వస్తువులను కళ్ళతో చూసినట్లు కాదు. ఆత్మ ఒక్కటే ఉన్న స్థితిలో (అద్వైత స్థితిలో) వేరొక దాన్ని ‘చూడటం’ అనేది కుదరదు. కాబట్టి ఇక్కడ చూడటం అంటే ‘అనుభవించడం’ అని అర్థం చేసుకోవాలి. అయితే, కేవలం స్వచ్ఛమైన మనస్సు మాత్రమే ఆత్మను అనుభవించగలదు; మలినాలతో నిండిన మనస్సు కాదు. ఆత్మను దర్శించడానికి ప్రపంచంలోని ఏ ఇతర వస్తువులూ పనికిరావు. కేవలం మన స్వచ్ఛమైన మనస్సు మాత్రమే అందుకు సహాయపడుతుంది.
అయితే ఆ ఆత్మ ఎక్కడ ఉంది? అసలు భగవంతుడు ఎక్కడ ఉన్నాడు? ‘ఆత్మని’ – అంటే తనలోనే అని అర్థం. ఆయన కోసం బయట ఎక్కడా వెతకాల్సిన పనిలేదు. ఎవరికి వారు తమ హృదయాన్ని పరిశీలించుకుంటే చాలు. భగవంతుడు మనలోనే, మనకు అత్యంత దగ్గరగా ఉన్నాడు. అందుకే ఈ విషయం సాధకులకు ఎంతో ధైర్యాన్ని ఇస్తుంది. మరి ఆత్మను తనలో తెలుసుకోవడం వల్ల కలిగే లాభం ఏమిటి?
‘తుష్యతి’ – అంటే గొప్ప ఆనందాన్ని అనుభవిస్తాడు. ఇదే అసలైన ప్రయోజనం. చిన్న చిన్న సుఖాల కోసం బయట వెతికి వెతికి, విసిగిపోయిన మనిషి, చివరికి తనలోకి తాను చూసుకుని (అంతర్ముఖుడై), ఆ పరమానందాన్ని కనుగొని ధన్యుడవుతాడు .
ఆ ఆత్మసుఖం ఎలాంటిది? అది అనంతమైనది (ఎప్పటికీ తరగనిది). ఇంద్రియాలకు అందనిది. కేవలం స్వచ్ఛమైన బుద్ధితో మాత్రమే గ్రహించగలిగేది. బుద్ధి ఎప్పుడైతే పూర్తిగా నిర్మలంగా మారుతుందో, అప్పుడు అది తన మామూలు రూపాన్ని వదిలేసి, ఆత్మలాగానే మారిపోతుంది. అటువంటి స్వచ్ఛమైన బుద్ధితోనే ఆ ఆత్మానందాన్ని అనుభవించగలం . అది కళ్ళకు, చెవులకు మొదలైన ఇంద్రియాలకు దొరికేది కాదు. ఇంద్రియాలకు బానిసలై, ఎప్పుడూ బయట ప్రపంచాన్నే చూసేవారికి ఆ ఆనందం ఎప్పటికీ తెలియదు. ఇక్కడ ఒక సందేహం రావచ్చు – “ఆత్మసుఖం ఇంద్రియాలకు అందనిది అని చెప్పి, మళ్ళీ (ఇంద్రియాలలో ఒకటైన) బుద్ధి ద్వారానే తెలుస్తుందని చెప్పడం విరుద్ధం కదా?” అని.
కానీ అది విరుద్ధం కాదు. ఎందుకంటే, బుద్ధి అత్యంత శుద్ధమైనప్పుడు అది తన ఇంద్రియ స్వభావాన్ని కోల్పోయి, బ్రహ్మ పదార్థంగానే మారిపోతుంది (ఉప్పుకల్లు లేదా వడగళ్ళు సముద్రంలో పడగానే కరిగి నీటిలో కలిసిపోయినట్లు). ‘బుద్ధిగ్రాహ్యం’ (బుద్ధితో గ్రహించదగినది) అని చెప్పడం వెనుక ఉద్దేశం ఏంటంటే – ఆత్మ ఎవరికైనా అందుతుందనీ, దాని గురించి దిగులు పడాల్సిన పనిలేదనీ, ఎవరికి వారు తమ బుద్ధిని శుద్ధం చేసుకుంటే చాలు అని స్పష్టం చేయడం. అలాగే ‘అతీంద్రియం’ (ఇంద్రియాలకు అందనిది) అని చెప్పడం ద్వారా, కేవలం ఇంద్రియ సుఖాలలోనే కాలం గడిపే వారికి ఆ ఆత్మానందం కలలో కూడా కనిపించదని ఖచ్చితంగా చెప్పేశారు. అంతేకాదు, ఆత్మసుఖం ‘అనంతమైనది’ అని చెప్పడం ద్వారా, మిగతా ప్రాపంచిక సుఖాలన్నీ ‘అంతమయ్యేవే’ (తాత్కాలికమే) అని, వాటి కోసం వెంపర్లాడవద్దని సూచించారు.
అటువంటి ఆత్మానందంలో మునిగి తేలే యోగి, ఆ స్థితి నుంచి ఇక కదలడని, ఎప్పుడూ అందులోనే రమిస్తూ ఉంటాడని ఇక్కడ చెప్తున్నారు. తేనెను తాగే తుమ్మెద పువ్వును వదిలి వెళ్ళడానికి ఇష్టపడుతుందా? అలాగే, నిజమైన వస్తువు (సత్యం) దొరికినవాడు మళ్ళీ అబద్ధపు వస్తువు (మిథ్య) కోసం వెంపర్లాడతాడా? అసలు వస్తువు (బింబం) చేతికి చిక్కినప్పుడు, దాని నీడ (ప్రతిబింబం) కోసం ఎవరైనా ఆశపడతారా? ఒకవేళ ఎవరైనా ఇంకా అల్పమైన వాటి కోసం ఆశపడుతున్నారంటే, వారికి ఇంకా ఆ పరిపూర్ణమైన వస్తువు (ఆత్మ) దొరకలేదని అర్థం. కలలో వచ్చే సుఖం కోసం పాకులాడేవాడు ఇంకా నిద్ర నుంచి మేల్కోలేదని ఎలా అంటామో, ఇది కూడా అంతే .
ప్రపంచంలో ఉన్న అన్ని లాభాల కంటే గొప్ప లాభం ‘ఆత్మానందమే’. కాబట్టి ధ్యానయోగి దాన్ని పొందినప్పుడు, అదే అన్నింటికంటే గొప్పదని భావిస్తాడు. మిగతా ప్రపంచ లాభాలన్నీ దాని ముందు చాలా చిన్నవని (దిగదుడుపు అని) అనుకుంటాడు. లోకంలో ప్రతి జీవి లాభాన్ని కోరుకుంటుంది. ఉదాహరణకు, వ్యాపారి ధాన్యం కొలిచేటప్పుడు మొదట ‘ఒకటి’ అనకుండా శుభసూచకంగా ‘లాభం’ అని లెక్క మొదలుపెడతాడు. కానీ, ప్రపంచంలో మనం పొందే లాభాలు ఎలాంటివంటే:
- అవి ఎన్నటికైనా నశించిపోతాయి.
- ఒకవేళ ఆ వస్తువులు నాశనం కాకపోయినా, వాటిని అనుభవించే మన శరీరం (ఉపాధి) ఏదో ఒక రోజు నశించిపోతుంది.
అందుకే ఇవి నిజమైన లాభాలు కావు, కేవలం క్షణికమైనవే. శాశ్వతమైన శాంతిని, జననమరణాల బాధ లేని స్థితిని, అత్యున్నతమైన సుఖాన్ని ఇచ్చే ఆత్మానుభవమే ‘పరమ లాభం’ . అందుకే, ఈ ఆత్మజ్ఞానాన్ని పొందినవాడు వేరే ఏ వస్తువునూ, ఏ లాభాన్ని, చివరికి ఈ బ్రహ్మాండం మొత్తం తన చేతికి వచ్చినా సరే… ఆత్మలాభం కంటే అది ఎక్కువ అని అనుకోడు. కాబట్టి వివేకం ఉన్నవాడు భగవంతుని మాట మీద నమ్మకం ఉంచాలి. నశించిపోయే ఈ ప్రపంచ లాభాల కోసం అర్రులు చాచకూడదు. కంటికి కనిపించే ఈ క్షణికమైన వస్తువులను సంపాదించడంలోనే కాలాన్ని వృధా చేయకుండా, ఆత్మను పొందడానికే ప్రయత్నించాలి.
ఆత్మస్థితిలో (ఆత్మజ్ఞానంలో) ఉన్నవారికి ఎంతటి భయంకరమైన కష్టం వచ్చినా వారు ఏమాత్రం చలించరు అని ఇక్కడ చెప్పబడింది. దీన్ని బట్టి మనకు ఏం అర్థమవుతుందంటే—మన దుఃఖాలన్నీ పోవాలంటే ‘ఆత్మసాక్షాత్కారం’ ఒక్కటే మార్గం. కలలో వచ్చే ఆపదలు నిద్రలేచిన వాడిని ఎలాగైతే బాధపెట్టలేవో, అలాగే ఆత్మజ్ఞానం కలిగిన వారిని పెద్ద పెద్ద దుఃఖాలు కూడా ఏమాత్రం కదిలించలేవు. ఇక చిన్న చిన్న కష్టాల గురించి ప్రత్యేకంగా చెప్పాలా? అదే ఆత్మజ్ఞానం లేనివాడిని, ఈ శరీరమే నేను అని అనుకునేవాడిని, ఈ కనిపించే ప్రపంచమే నిజమని నమ్మేవాడిని—చిన్న కష్టం వచ్చినా అది తలక్రిందులు చేసేస్తుంది. ‘గోష్పదం సాగరాయతే’ అనే సామెతలాగా, ఆవు అడుగులో నిలిచిన నీళ్ళంత చిన్న కష్టం కూడా వాడికి మహాసముద్రంలా కనిపిస్తుంది. కాబట్టి, దుఃఖం అనేది మన దరిచేరకూడదు అంటే ఆత్మస్థితిని పొందడమే మార్గం. అది తప్ప వేరే దారి లేదు.
ఆ ఆత్మస్థితినే ‘యోగం’ అని అంటారు. దుఃఖం అనేది లేశమాత్రం కూడా (వాసన కూడా) లేని అత్యంత పవిత్రమైన స్థితి అది. అందుకే భగవంతుడు దీనిని ‘దుఃఖ సంయోగ వియోగం’ (దుఃఖం యొక్క కలయిక నుండి విడిపోవడం) అని పేర్కొన్నారు. సాధారణంగా ఈ లోకంలో ధనం పోయినా, పిల్లలు దూరమైనా… ఇలా ఏది దూరమైనా (వియోగం) మనకు బాధే కలుగుతుంది. కానీ భగవంతుడు చెప్పిన ఈ ఆత్మస్థితి అనే ‘వియోగం’ మాత్రం బాధకు బదులు బ్రహ్మానందాన్ని ఇస్తుంది. మరి ఇటువంటి గొప్ప స్థితి ఎవరికి దక్కుతుంది? కేవలం పట్టుదల, ధైర్యం ఉన్న మనసు గలవారికే ఇది సాధ్యం. బలహీనమైన మనసు ఉన్నవారికి ఇది దొరకదు. అందుకే ఇక్కడ ‘అనిర్విణ్ణచేతసా’ (నిరాశ చెందని/అలసిపోని మనసుతో) అని చెప్పారు. ధైర్యసాహసాలు ఉండి, “నేను తప్పక దీన్ని సాధిస్తాను” అనే గట్టి నమ్మకం ఉన్న మనసే ఆ పరమాత్మ అనే లక్ష్యాన్ని చేరగలదు. దీనిని బట్టి మనకు రెండు విషయాలు స్పష్టమవుతున్నాయి:
- సాధన చేసేటప్పుడు ఎన్ని అడ్డంకులు వచ్చినా వెనుకంజ వేయని మనసు ఉండాలి.
- పట్టుదలతో కూడిన నిశ్చయ జ్ఞానం ఉండాలి.
అలాంటి వారికే ఆత్మానుభూతి కలుగుతుంది.
‘మాయ’ అనేది సాధకుడిని దెబ్బకొట్టడానికి అనేక రకాలుగా ప్రయత్నిస్తుంది. అది కొన్నిసార్లు సుఖాలను, మరికొన్నిసార్లు కష్టాలను కల్పిస్తూ మనల్ని మభ్యపెడుతుంటుంది. ఇలాంటి సమయంలో తెలివైన సాధకుడు… ఇదంతా కేవలం ‘మాయ పెడుతున్న పరీక్ష’ మాత్రమే అని గుర్తించాలి. భగవంతుడి మీద, గురువు మీద గట్టి నమ్మకం ఉంచుకుని, ధైర్యంతో ఆ మోక్షమార్గంలో ముందుకు సాగిపోవాలి.