యదా వినియతం చిత్తం ఆత్మన్యేవావతిష్ఠతే ।
నిఃస్పృహః సర్వకామేభ్యః యుక్త ఇత్యుచ్యతే తదా ॥ 18
యదా, వినియతమ్, చిత్తమ్, ఆత్మని, ఏవ, అవతిష్ఠతే,
నిఃస్పృహః, సర్వకామేభ్యః, యుక్తః, ఇతి, ఉచ్యతే, తదా.
యదా = ఎప్పుడు; వినియతమ్ = సంయతమైన; చిత్తమ్ = మనస్సు; ఆత్మన్యేవ = ఆత్మయందే; అవతిష్ఠతే = వెలసి ఉంటుందో; తదా = అప్పుడు సర్వకామేభ్యః = సమస్తకామాల నుండి; ఇహాముత్ర విషయాల నుండి నిఃస్పృహః = నివృత్తుడైన వ్యక్తి; యుక్తః = సమాహితుడు, యోగి; ఇతి = అని, ఉచ్యతే = చెప్పబడును.
తా ॥ ఐహికాముష్మిక విషయతృష్ణ నుండి విడివడి, నిస్పృహుడైన యోగి చిత్తం విశేషంగా నిరోధింపబడి ఆత్మయందే వెలయునప్పుడు, అతడు యోగసిద్ధుడని చెప్పబడతాడు.
వ్యాఖ్య:-
మనిషికి యోగసిద్ధి (ఆధ్యాత్మిక పరిపూర్ణత) ఎప్పుడు కలుగుతుందో ఇక్కడ వివరిస్తున్నారు. మోక్షం పొందడానికి ఫలానా సమయం అంటూ ఏమీ లేదని ఇంతకు ముందే చాలా చోట్ల చెప్పుకున్నాం. ఎప్పుడైతే మనిషి పైన చెప్పిన ఈ మూడు లక్షణాలను కలిగి ఉంటాడో, అప్పుడే అతడు మోక్షానికి అర్హుడవుతాడు.
ఆ మూడు లక్షణాలు ఇవే:
- ఏ కోరికలూ లేకపోవడం (సర్వకామనారాహిత్యం)
- మనస్సును అదుపులో ఉంచుకోవడం (మనోనిగ్రహం)
- ఆత్మలోనే నిలిచి ఉండటం (ఆత్మస్థితి)
భగవంతుడు చెప్పిన ఈ మూడు లక్షణాలనే పెద్దలు ఇలా కూడా పిలుస్తారు:
- వాసనాక్షయం (పాత కోరికల వాసనలు నశించడం)
- మనోనాశం (మనస్సు పూర్తిగా లేకుండా పోవడం లేదా అణిగిపోవడం)
- తత్త్వజ్ఞానం (సత్యం తెలుసుకోవడం)
ఈ మూడింటిలో ఒకదానిని సాధిస్తే మిగిలినవి వాటంతట అవే సిద్ధిస్తాయి, లేదా ఒకదాని సహాయంతో మరొకటి సాధించవచ్చు.
(1) “నిస్స్పృహః సర్వకామేభ్యో”:- కోరికలే జీవిని బంధించే సంకెళ్లు. ఎప్పుడైతే మనిషికి ప్రాపంచిక భోగాల మీద ఆశ పుడుతుందో, అప్పుడు మనస్సు నిలకడగా ఉండదు, చాలా చంచలంగా మారుతుంది. అలాంటి స్థితిలో ధ్యానం చేయడం అస్సలు కుదరదు. మంట ఆరిపోవాలంటే అందులోని కట్టెలని ఎలా తీసేస్తామో, అలాగే మనలోని కోరికలను కూడా తీసేయాలి. వివేకం, వైరాగ్యంతో మనసులోని ప్రతి కోరికను, భోగాల మీద ఆశను, విషయ వాంఛలను ఒక్కొక్కటిగా ఏరి పారేయాలి. అప్పుడు, కట్టెలు లేని అగ్ని ఎలా చల్లారుతుందో, మనస్సు కూడా అలాగే శాంతించి, తనంతట తానే ఆత్మలో లీనమైపోతుంది. ‘సర్వకామేభ్యః’ (అన్ని కోరికల నుండి) అని చెప్పడం వల్ల, ఏదో కొన్ని కోరికలు వదిలేస్తే సరిపోదని, కోరికలన్నింటినీ పూర్తిగా వదిలేయాలని అర్థమవుతోంది.
(2) “వినియతం చిత్తమ్”:- మనస్సును పూర్తిగా అదుపులో ఉంచుకోవాలి. ఏదో పైపై నియంత్రణ సరిపోదు. అందుకే ఇక్కడ ‘వినియతం’ అనే పదాన్ని వాడారు.
- ‘యతం’ అంటే స్వాధీనం చేసుకోవడం.
- ‘నియతం’ అంటే విశేషంగా స్వాధీనం చేసుకోవడం.
- ‘వినియతం’ అంటే పూర్తిగా, నిశ్శేషంగా అదుపులో ఉంచుకోవడం అని అర్థం.
గుర్రాలు అదుపులో ఉన్న రథం నడిపేవాడు తన గమ్యాన్ని ఎలాగైతే ఆటంకాలు లేకుండా చేరుకుంటాడో, అలాగే ఇంద్రియాలను, మనస్సును అదుపులో ఉంచుకున్నవాడు కూడా ‘మోక్షం’ అనే గమ్యాన్ని చాలా త్వరగా చేరుకోగలుగుతాడు.
(3) “ఆత్మన్యేవావతిష్ఠతే” – మనస్సులోని కోరికలన్నీ పూర్తిగా నశించినప్పుడు, ఆ మనస్సు తన ఉనికిని (రూపాన్ని) కోల్పోయి, తనకు ఆధారమైన ‘ఆత్మ’లో లీనమైపోతుంది. అది ఇక ఎక్కడికీ వెళ్ళకుండా, అటూ ఇటూ చలించకుండా కేవలం ఆత్మలోనే స్థిరంగా నిలిచి ఉంటుంది. ఈ స్థితినే ‘మోక్షం’ అంటారు.
ఈ విధంగా పైన చెప్పిన మూడు లక్షణాలు ఉన్నవాడినే ‘యోగసిద్ధుడు’ (యోగం సిద్ధించినవాడు) అని పిలుస్తారు.