స్పర్శాన్ కృత్వా బహిర్బాహ్యాంశ్చక్షుశ్చైవాంతరే భ్రువోః ।
ప్రాణాపానౌ సమౌ కృత్వా నాసాభ్యంతరచారిణౌ ॥ 27
యతేంద్రియమనోబుద్ధిః మునిర్మోక్షపరాయణః ।
విగతేచ్ఛాభయక్రోధో యస్సదా ముక్త ఏవ సః ॥ 28
స్పర్శాన్, కృత్వా, బహిః, బాహ్యాన్, చక్షుః, చ, ఏవ, అంతరే, భ్రువోః,
ప్రాణ అపానౌ, సమౌ, కృత్వా, నాసా అభ్యంతర చారిణౌ.
యతేంద్రియ మనోబుద్ధిః, మునిః, మోక్షపరాయణః,
విగత ఇచ్ఛా భయక్రోధః, యః, సదా, ముక్తః, ఏవ, సః.
బాహ్యాన్ = బాహ్యములైన; స్పర్శాన్ = విషయసమూహాలను; బహిః కృత్వా = మనస్సు నుండి వెలువరించి; చక్షుః చ = దృష్టిని; భ్రువోః = కనుబొమల; అంతరే ఏవ = మధ్యనే; (స్థాపయిత్వా = నిలిపి) నాసా అభ్యంతర చారిణౌ = నాసికా మధ్యమున సంచరించే; ప్రాణ అపానౌ = ప్రాణవాయువును, అపానవాయువును; సమౌకృత్వా = సమానం చేసి, కుంభకంలో ఊర్ధ్వాధోగతి శూన్యములుగా చేసి; యతేంద్రియ మనో బుద్ధిః = ఇంద్రియాలను, మనస్సును, బుద్ధిని నియమించినవాడై; మోక్షపరాయణః = ముముక్షువై; విగత ఇచ్ఛా భయ క్రోధః = ఇచ్ఛ, భయం, కోపం లేనివాడై; యః = ఏ; మునిః = యోగి; (వెలయుచున్నాడో) సః = అతడు; సదా = సర్వదా; ముక్తః ఏవ = బంధం లేనివాడే.
తా ॥ బాహ్యవిషయాల నుండి మనస్సును వెలువరించి, దృష్టిని భ్రూమధ్యమున నిలిపి* (అర్ధనిమీలితమొనర్చి) నాసికామధ్యమున సంచరించే ప్రాణాపానవాయువుల ఉర్ధ్వాధోగతిని కుంభకంలో సమానం చేసి; మనస్సును, బుద్ధిని, ఇంద్రియాలను నియమించి, ఇచ్ఛాభయక్రోధాలను వీడి, మోక్షమొక్కటే ప్రాప్యంగా ఎంచే యోగి సర్వదా (జీవద్దశలో ఉండగానే) బంధనిర్ముక్తుడు.
వ్యాఖ్య:-
“స్పర్శాన్ కృత్వా బహిర్బాహ్యాన్” – శబ్దాలు, స్పర్శలు, రూపాలు వంటి విషయాలన్నీ బయటి ప్రపంచానికి సంబంధించినవి. అవి కేవలం బయట మాత్రమే ఉండాలి. “వాటికి జీవుడి అంతరంగమైన ‘హృదయం’లోకి ప్రవేశించే హక్కు ఏముంది?” అని తెలివైనవాడు (విజ్ఞుడు) ఆలోచిస్తాడు. “అవి ఎక్కడ ఉండాలో అక్కడే పడి ఉండనీ” అని గట్టిగా నిర్ణయించుకుని, ఆ బయటి విషయాలను తన మనసులోకి రానివ్వడు. ఒకవేళ పొరపాటున లోపలికి వచ్చినా, వెంటనే బలవంతంగా బయటకి గెంటించేస్తాడు. కానీ అజ్ఞాని మాత్రం వాటిని స్వేచ్ఛగా తన మనసులోకి రానిస్తాడు. దానివల్ల వాటి మోజులో పడిపోయి, ‘సంసారం’ అనే గోతిలో పడిపోతాడు. అందుకే వివేకవంతుడు తన కళ్లు, చెవులు అనే ఇంద్రియాల దగ్గర, మనసు అనే ద్వారం దగ్గర ఒక ‘సెక్యూరిటీ గార్డు’ (ఫారా)ను ఏర్పాటు చేస్తాడు. చెడు విషయాలకు “లోనికి ప్రవేశం లేదు” (No Admission) అని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. బయటి ప్రపంచం అనేది ఒక ‘వేరే దేశం’ (అన్య రాష్ట్రం) లాంటిది. ఆ దేశానికి సంబంధించిన విషయాలను, తన ‘హృదయ సామ్రాజ్యం’ లోకి రానివ్వకుండా ఎప్పుడూ చాలా అప్రమత్తంగా (Alert గా) ఉంటాడు.
“చక్షుశ్చైవాన్తరేభ్రువోః” – ఈ విధంగా శబ్దాలు మొదలైన బయటి విషయాలను మనసులోకి రాకుండా అడ్డుకుని, ధ్యానం చేసేవాడు తన దృష్టిని రెండు కనుబొమ్మల మధ్య నిలపాలి. దీన్నే యోగశాస్త్రంలో ‘ఖేచరీ ముద్ర’ అని కూడా అంటారు. ధ్యానం చేసేటప్పుడు ఒకవేళ కళ్లు పూర్తిగా తెరిచి ఉంచితే… చుట్టూ ఉన్న వస్తువులు కనిపించి మనసు చెదిరిపోతుంది (Distraction). పోనీ కళ్లు పూర్తిగా మూసుకుంటే… నిద్రలోకి జారుకునే (తమోగుణంలో పడే) ప్రమాదం ఉంది. అందుకే సాధకుడు మధ్యేమార్గం ఎంచుకుంటాడు. సగం కళ్లు మూసి (నిమీలిత నేత్రాలు), రెండు కనుబొమ్మల మధ్య దృష్టిని కేంద్రీకరించి ధ్యానం చేస్తాడు. ‘భ్రూమధ్యం’ అంటే రెండు కనుబొమ్మల మధ్య భాగం. అక్కడ ‘ఆజ్ఞా చక్రం’ ఉంటుంది. అది కళ్ళకు చాలా దగ్గరగా ఉంటుంది కాబట్టి, అక్కడ దృష్టి నిలిపి ధ్యానం చేయడం సాధకుడికి చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది.
అయితే, అందరూ ఇలాగే చేయాలని లేదు.
- కొందరు ముక్కు చివర (నాసికాగ్రం) మీద దృష్టి పెడతారు.
- కొందరు హృదయంలో దృష్టి పెడతారు.
- మరికొందరు తల పైన ఉండే సహస్రార చక్రం మీద దృష్టి పెడతారు.
ఎవరికి ఏది అనుకూలంగా ఉంటే అలా చేసుకోవచ్చు. ఇక్కడ ముఖ్యమైన విషయం ఏమిటంటే… మనసు బయటి విషయాల మీదకు పారిపోకుండా చూసుకోవడమే ప్రధానం.
“ప్రాణాపానౌ సమౌకృత్వా” – సాధారణంగా మనుషుల్లో ప్రాణవాయువు (గాలి లోపలికి తీసుకోవడం), అపానవాయువు (గాలి బయటకు వదలడం) సమానంగా ఉండవు. హెచ్చుతగ్గులు ఉంటాయి. ప్రాణాయామం ప్రాక్టీస్ చేయడం ద్వారా వాటిని ఒక క్రమ పద్ధతిలో సాగేలా చేయడం ఆరోగ్యానికి, మనసు ఏకాగ్రతకు చాలా అవసరం. అందుకే ‘అష్టాంగయోగం’లో ప్రాణాయామాన్ని ఒక ముఖ్యమైన భాగంగా చేర్చారు. ప్రాణానికి, మనసుకి చాలా దగ్గరి సంబంధం ఉంది. ఆ రెండింటిలో ఏ ఒక్కదాన్ని అదుపు చేసినా, రెండోది దానంతట అదే అదుపులోకి వస్తుంది. మనసు చాలా సూక్ష్మమైనది. దాన్ని నేరుగా పట్టుకోవడం కష్టం. అందుకే, మనసును నిగ్రహించే విషయంలో సహాయంగా ఉండటానికే శాస్త్రాలలో ప్రాణాయామాన్ని సూచించారు. గాలిని పీల్చడం, వదలడం (ప్రాణాపానాలు) ఎప్పుడైతే సమానంగా, లయబద్ధంగా జరుగుతాయో… అప్పుడు మనసు కూడా తన చపలత్వాన్ని (గంతులు వేయడాన్ని) వదిలేసి ప్రశాంతంగా, ఏకాగ్రతతో నిలుస్తుంది.
“యతేన్దియమనోబుద్ధిః” – ఇంద్రియాలు (కళ్లు, చెవులు వంటివి), మనస్సు (ఆలోచనలు), బుద్ధి (నిర్ణయించే శక్తి) – వీటన్నింటినీ సాధకుడు తన కంట్రోల్లో (అదుపులో) ఉంచుకోవాలి. అవి చెప్పినట్లు మనం ఆడకూడదు. మనం చెప్పినట్లు అవి నడుచుకోవాలి. దీనినే ‘ఇంద్రియ నిగ్రహం’ అంటారు. అజ్ఞాని అయినవాడు తన ఇంద్రియాలకు, మనసుకూ పూర్తిగా బానిసలా మారిపోతాడు. కానీ జ్ఞాని అయినవాడు వాటిని అణచివేసి, తన చెప్పుచేతల్లో ఉంచుకుంటాడు. నిజానికి ‘నేను’ అంటే వీటన్నింటికీ పైన ఉన్న ‘ఆత్మ’ తప్ప… వీటికి లోబడి ఉండే వస్తువు కాదు. మనం బాస్ (Boss), అవి మన దగ్గర పని చేసేవి. ఈ నిజాన్ని తెలుసుకుని… అభ్యాసం (Practice), వైరాగ్యం (Dispassion), ఆత్మ విచారణ (Self-inquiry) అనే ఆయుధాల ద్వారా ఇంద్రియాలను, మనసును పూర్తిగా మన వశం చేసుకోవాలి.
“మోక్షపరాయణః” – అజ్ఞానులు ఎప్పుడూ ఇంద్రియ సుఖాలు, భోగాల వెంటే పడతారు. కానీ మోక్షం కోరుకునేవారు (ముముక్షువులు) మాత్రం ఎప్పుడూ మోక్షం గురించే ఆలోచిస్తూ జీవిస్తారు. కైవల్యం (మోక్షం) పొందాలంటే ‘తీవ్ర ముముక్షుత్వం’ (మోక్షం కావాలనే అత్యంత బలమైన కోరిక) చాలా అవసరం. మోక్షం కోసం ఎవరైతే తపించిపోతారో, వారికే ఆ మోక్షలక్ష్మి దక్కుతుంది. “నేను ఈ బంధాల నుంచి ఎప్పుడు బయటపడతాను? చావు పుట్టుకలు లేని ఆ శాశ్వతమైన స్థితి నాకెప్పుడు దొరుకుతుంది?” అని ఎవరైతే తీవ్రమైన ఆవేదనతో రగిలిపోతుంటారో… వారికి ముక్తి చాలా దగ్గర్లోనే ఉన్నట్లు లెక్క. భగవంతుడి దర్శనం ఇంకా కలగలేదే అని రాత్రింబవళ్లు ఏడుస్తూ, కన్నీరు మున్నీరుగా విలపిస్తూ… తమ మనసునంతా దేవుడి మీదే లగ్నం చేసిన ఎంతోమంది మహానుభావుల గురించి మనం చరిత్రలో విన్నాం కదా! (ఉదాహరణకు రామకృష్ణ పరమహంస, ప్రహ్లాదుడు వంటివారు). వారే నిజమైన మోక్ష కాముకులు. అలాంటివారే ముక్తికి సంబంధించిన సాధనలను ఎంతో శ్రద్ధతో, భక్తితో పాటిస్తారు.
“విగతేచ్ఛాభయక్రోధః” – కామము (కోరికలు) వంటి చెడు అలవాట్లు, పాత సంస్కారాలను వదిలించుకోవడం గురించి భగవంతుడు ఇప్పటికి చాలా సార్లు హెచ్చరించాడు. ఇంకా ముందు ముందు కూడా చాలా సార్లు చెప్పబోతున్నాడు. అవి పూర్తిగా పోతేనే మనసు శుద్ధి అవుతుంది, అప్పుడే ఆత్మజ్ఞానం కలుగుతుంది. అది అంత ముఖ్యం కాబట్టే, వాటి గురించి మాటిమాటికీ చెబుతున్నారు. కామము (Desire), క్రోధము (Anger), భయము (Fear) – ఈ మూడు చెడ్డ గుణాల గ్యాంగ్ కి లీడర్లు లాంటివి. ఈ నాయకులను గెలిస్తే, మిగిలిన చిన్న చిన్న చెడు గుణాలన్నీ చిటికెలో మన దారికి వచ్చేస్తాయి. ఈ మూడు చెడ్డ గుణాలు మనసును వదిలి వెళ్ళిపోతే…పాచి (Algae) తొలగిపోయిన చెరువు నీళ్ళలాగా…దుమ్ము తుడిచిన అద్దంలాగా…మసి తుడిచేసిన దీపం చిమ్నీలాగా…మనసు ఎంతో స్వచ్ఛంగా తయారవుతుంది. కేవలం అటువంటి నిర్మలమైన మనసులోనే జ్ఞానం అనే సూర్యుడు ఉదయిస్తాడు.
మునిః = మననశీలుడై యుండువాడు.
“సదా ముక్తః” (ఎప్పుడూ ముక్తుడే) అని చెప్పడం వల్ల ఒక ముఖ్యమైన విషయం తెలుస్తోంది: పైన చెప్పిన ఆ మంచి గుణాలు ఉన్నవాడు ఎప్పుడూ ముక్తుడిగానే ఉంటాడు. దీని అర్థం ఏమిటంటే:
- మోక్షం కోసం చనిపోయాక వేరే లోకానికి (స్వర్గానికో, కైలాసానికో) వెళ్లాల్సిన అవసరం లేదు.
- మోక్షం పొందడానికి మళ్ళీ ఇంకో జన్మ ఎత్తాల్సిన అవసరం లేదు.
- “అయ్యో, ఎప్పుడు వస్తుందో!” అని దిగులు పడాల్సిన అవసరం కూడా లేదు.
ఈ సాధనల్లో (కామక్రోధాలను జయించడం, మనసును నిగ్రహించడం మొదలైనవి) ఎప్పుడైతే ఒక వ్యక్తి ఆరితేరుతాడో… ఆ మరుక్షణమే అతడు ముక్తుడైపోతాడు అని భగవంతుడు ఇక్కడ మనకు గట్టి భరోసా (అభయం) ఇస్తున్నాడు.