యోఽంతః సుఖోఽంతరారామః తథాంతర్జ్యోతిరేవ యః ।
స యోగీ బ్రహ్మనిర్వాణం బ్రహ్మభూతోఽధిగచ్ఛతి ॥ 24
యః, అంతస్సుఖః, అంతరారామః, తథా, అంతర్జ్యోతిః, ఏవ, యః,
సః, యోగీ, బ్రహ్మ నిర్వాణమ్, బ్రహ్మభూతః, అధిగచ్ఛతి.
యః = ఎవడు; అంతః సుఖః = ఆత్మయందే సుఖీంచువాడూ; అంతః ఆరామః = ఆత్మయందే క్రీడించువాడూ; తథా = అలాగే; యః = ఎవడు; అంతః జ్యోతిః = అంతఃప్రకాశవంతుడో; సః = ఆ; యోగీ = జ్ఞాని; బ్రహ్మభూతః = బ్రహ్మస్వరూపుడై; బ్రహ్మనిర్వాణమ్ = బ్రహ్మానందాన్ని, ముక్తిని; అధిగచ్ఛతి = పొందును.
తా ॥ (కేవలం కామక్రోధోద్భవ వేగాన్ని సహించడం వల్లనే మోక్షం లభించదు, మరియు-) ఎవరికి ‘సుఖం’ విషయాలలో గాక ఆత్మలోనే ప్రకాశిస్తోందో, ఎవడు బాహ్యక్రీడాశూన్యుడై ఆత్మక్రీడుడవుతున్నాడో, మరియు నృత్యగీతాదులలో గాక ఎవరి దృష్టి ఆత్మనిష్టమవుతోందో, ఆ యోగి బ్రహ్మ స్వరూపుడై ఇహలోకంలోనే బ్రహ్మానందాన్ని పొందుతున్నాడు.* (ముండకోపనిషత్తు: 3–1–4 చూ:)
వ్యాఖ్య:-
బ్రహ్మసాక్షాత్కారాన్ని (బ్రహ్మానందాన్ని) ఎవరు పొందగలరో ఈ శ్లోకంలో వివరిస్తున్నారు. అందరికంటే గొప్పదైన ఈ బ్రహ్మనిర్వాణ స్థితిని (మోక్షాన్ని) ఎవరైనా సరే ప్రయత్నిస్తే పొందగలరు. ఆ ప్రయత్నం ఏమిటంటే… బయట దొరికే సుఖాలను కోరుకోకుండా, మన దృష్టిని లోపలికి మళ్ళించి ఆత్మ సుఖాన్ని మాత్రమే వెతకడం. (అంటే, ఇంద్రియాలకు నచ్చే విషయాల్లో ఆనందాన్ని వెతుక్కోకుండా, ఆత్మలోనే ఆనందంగా గడపడం). దీని అర్థం ఏంటంటే… ఇంద్రియాలను, మనసును బయట విషయాల మీదకు, భోగవిలాసాల మీదకు పరుగెత్తనీయకుండా అడ్డుకోవాలి. వివేకం, వైరాగ్యం అనే వాటితో ఆ మనసును తిరిగి మన సొంత ఆత్మలోనే స్థిరంగా నిలపాలి.
ఈ శ్లోకంలో మూడు ముఖ్యమైన విషయాల గురించి ప్రస్తావించారు: (1) సుఖం (Happiness), (2) క్రీడ (Rejoicing/Play), (3) జ్యోతి (Light/Illumination). ఇక్కడ ఒక్కొక్క దాని గురించి క్లుప్తంగా (Short ga) తెలుసుకుందాం-
(1) ‘సుఖము’ – సామాన్య ప్రజలు సుఖం కోసం బయట వస్తువులనే వెతుకుతుంటారు. దానివల్ల వాళ్లకు దొరికేది అల్పమైన ‘ప్రతిబింబ సుఖం’ (నీడ లాంటిది) మాత్రమే. దాన్నే వాళ్ళు చాలా గొప్పగా భావించి తృప్తిపడుతున్నారు. కానీ నిజానికి ఆలోచిస్తే, సుఖం అనేది బయట లేదు, మన లోపలే ఉంది. సుఖానికి అసలైన కేంద్రం (Main Center) మన అంతరాత్మలోనే ఉంది. లోపల ఉండే ఆనందం శాశ్వతమైనది, అది ‘బింబం’ (అసలైన వస్తువు) లాంటిది. కానీ బయట దొరికే సుఖం శాశ్వతం కాదు. అది క్షణికం, కేవలం ఒక ‘ప్రతిబింబం’ లాంటిది. పైగా అందులో దుఃఖం కూడా కలిసి ఉంటుంది. ఈ సత్యాన్ని తెలుసుకున్న వివేకవంతులు, తమ శక్తిని అంతా లోపలికి (అంతర్ముఖంగా) మళ్ళించి, ఆ ఆత్మసుఖాన్ని మాత్రమే ఆస్వాదిస్తారు. అలాంటివారే ధన్యులు, జన్మను సార్థకం చేసుకున్నవారు. వాళ్ళు చాలా తక్కువ కాలంలోనే బ్రహ్మస్వరూపంలో కలిసిపోతారు.
(2) ‘క్రీడ’ – అజ్ఞానులు బయట కనిపించే వస్తువులతోనే ఆడుకుంటారు (ఆనందిస్తారు). ఈ ప్రాపంచిక విషయాల్లోనే వాళ్లు సుఖాన్ని వెతుక్కుంటారు. వాళ్ళకు అదే ఆట స్థలం. కానీ జ్ఞాని మాత్రం… ఈ కనిపించే వస్తువులన్నీ శాశ్వతం కావని (చంచలమైనవని) గ్రహించి, వాటిని పక్కనపెట్టి, ఎప్పుడూ ఆత్మధ్యానంలోనే గడుపుతాడు. అతనికి ఆ ఆత్మే విశ్రాంతి స్థలం, ఉద్యానవనం (Garden), ఆట స్థలం, విహార యాత్ర చేసే ప్రదేశం అన్నీనూ. బయట ప్రపంచం వైపే చూసేవాళ్లకు (బహిర్ముఖ దృష్టి ఉన్నవాళ్లకు) దాని విలువ తెలియదు. అసలు అలాంటిది ఒకటి ఉంటుందని కూడా వాళ్లకు తెలియదు. కానీ వివేకవంతులు మాత్రం దాని శక్తిని, గొప్పతనాన్ని తెలుసుకుని, ఆ ఆత్మలోనే రమిస్తూ (ఆనందిస్తూ) అంతులేని శాంతిని పొందుతారు.
(3) ‘జ్యోతి’ – సామాన్య ప్రజలకు బయట కనిపించే సూర్యచంద్రులే గొప్ప జ్యోతులు (వెలుగులు). కానీ, వాటిని కూడా వెలిగించే (ప్రకాశింపజేసే) మరొక జ్యోతి ఉంది (దాని కాంతి వల్లనే ఇవన్నీ వెలుగుతున్నాయి – తస్య భాసా సర్వమిదం విభాతి). అదే ‘ఆత్మ’. చూడండి… సూర్యుడిని మన కన్ను చూస్తుంది (ప్రకాశింపజేస్తుంది). కంటికి వెలుగునిచ్చేది బుద్ధి. మరి ఆ బుద్ధికి వెలుగునిచ్చేది (శక్తినిచ్చేది) ఆత్మ. అందుకే ఆత్మ అనేది జ్యోతులకే జ్యోతి, పరంజ్యోతి. మహానుభావులు అటువంటి ఆత్మజ్యోతినే ఆశ్రయించి, ఎప్పటికీ ఆరిపోని ఆ వెలుగులోనే నివసిస్తుంటారు. వాళ్లే జీవన్ముక్తులుగా (బతికుండగానే ముక్తి పొందినవారిగా) వెలుగొందుతారు.
ఈ విధంగా, కళ్ళకు కనిపించే ఈ ప్రపంచం (దృశ్యం) మీద ఉన్న మోహాన్ని వదిలేసి… కేవలం ఆత్మనే తన సుఖానికి కేంద్రంగా, తన ఆటస్థలంగా, తన వెలుగు నిలయంగా మార్చుకున్నవాడు… ఎప్పుడూ ఆత్మధ్యానంలోనే ఉంటూ, బ్రహ్మస్వరూపుడై చివరికి బ్రహ్మనిర్వాణాన్ని (మోక్షాన్ని) పొందుతాడు.