యే హి సంస్పర్శజా భోగా దుఃఖయోనయ ఏవ తే ।
ఆద్యంతవంతః కౌంతేయ న తేషు రమతే బుధః ॥ 22
యే, హి, సంస్పర్శజాః, భోగాః, దుఃఖయోనయః, ఏవ, తే,
ఆది అంత వంతః, కౌంతేయ, న, తేషు, రమతే, బుధః.
కౌంతేయ = కుంతీపుత్రా; యేహి = ఏ; భోగాః = సుఖభోగాలు; సంస్పర్శజాః = విషయజాతంలో; తే = అవి; దుఃఖ యోనయః ఏవ = దుఃఖకారణాలే; ఆది అంత వంతః = సంయోగ, వియోగాత్మకాలు; బుధః = జ్ఞాని; తేషు = వాటిలో (ఆ విషయసుఖాలలో); న రమతే = ప్రీతి పొందడు.
తా ॥ కౌంతేయా! రూపరసాదులైన విషయాల వల్ల కలిగే సుఖం, దుఃఖ కారణమే అవుతోంది. అది క్షణికం, జ్ఞానులు దానిని ఆస్వాదించరు.
వ్యాఖ్య:—
విషయాల పట్ల వైరాగ్యం (విరక్తి) కలిగి ఉండాలని కిందటి శ్లోకంలో చెప్పారు కదా. అసలు ఆ విరక్తి ఎందుకు ఉండాలి అనే ప్రశ్నకు ఇక్కడ సమాధానం చెబుతున్నారు. విషయాలు (శబ్దం, స్పర్శ వంటివి), ఇంద్రియాలు కలిసినప్పుడు పుట్టే సుఖం నిజమైన సుఖం కాదు. అది పైకి చూడటానికి కొంచెం సుఖంలా అనిపించినా, లోపల మాత్రం అంతులేని దుఃఖం దాగి ఉంటుంది. అందుకే భగవంతుడు దాన్ని ‘దుఃఖయోని’ (దుఃఖానికి పుట్టినిల్లు) అని వర్ణించారు.
‘సౌఖ్యం తు బిందు మాత్రేణ – దుఃఖం పర్వతమేవ చ’ అంటే… మొదట్లో ఆనందం ఒక నీటి బొట్టు అంత చిన్నగా అనిపించినా, ఆ వెంటనే పర్వతం అంత పెద్ద దుఃఖం వచ్చి మీద పడుతుంది అని పెద్దలు ప్రాపంచిక సుఖాల గురించి వర్ణించారు. ఆ సుఖాలు క్షణికమైనవి (ఎక్కువ సేపు ఉండవు). పైకి చూడటానికి మాత్రమే బాగుంటాయి. వాటికి మొదలు, చివర రెండూ ఉంటాయి (అంటే పుడతాయి, చస్తాయి). కాబట్టి తెలివైన వారెవరూ వాటిలో ఆనందాన్ని వెతుక్కోరని ఇక్కడ స్పష్టంగా చెప్పారు.
“దుఖయోనయః” – ప్రాపంచిక సుఖాల (విషయ సుఖాల) కడుపులో ‘దుఃఖం’ దాగి ఉంటుంది. అందుకే ఆ సుఖాలను అనుభవించాలనుకునేవాడు, అందులో ఉన్న దుఃఖాన్ని కూడా కచ్చితంగా అనుభవించాల్సి వస్తుంది. ఈ విషయం తెలిసే, తెలివైనవాడు (వివేకి) వాటి జోలికి వెళ్ళడు. వాటి పట్ల ఆసక్తి లేకుండా ఉంటాడు.
- ఎక్స్రే (X-Ray) ఉదాహరణ: శరీరం మీద ఎక్స్రే కిరణాలను ప్రసరింపజేస్తే లోపల ఉన్న ఎముకలు ఎలా స్పష్టంగా కనిపిస్తాయో… అలాగే జ్ఞాని, ఏదైనా సుఖం కనిపించగానే తన ‘వివేకం’ అనే కిరణాలను దాని మీద వేస్తాడు. దానివల్ల ఆ సుఖం లోపల దాగి ఉన్న దుఃఖాన్ని ముందే పసిగట్టి, దాన్ని పట్టించుకోకుండా వదిలేస్తాడు. ‘న తేషు రమతే బుధః’ (జ్ఞానులు వాటిలో ఆనందించరు) అనే మాటకు అర్థం ఇదే.
- చేప – గాలం ఉదాహరణ: అజ్ఞాని మాత్రం… పైపై మెరుగులను, ఆ అబద్ధపు సుఖాన్ని చూసి మురిసిపోయి గోతిలో పడతాడు. గాలానికి చిక్కుకున్న చేపలాగా నాశనమైపోతాడు.
- చేప మాంసం ముక్కను చూసి ఆనందపడి, ఆశగా వెళ్లి దాన్ని తింటుంది.
- కానీ ఆ మాంసం ముక్క లోపల దాగి ఉన్న ఇనుప గాలాన్ని (hook) అది చూడదు. ఫలితంగా ప్రాణాలు కోల్పోతుంది.
ప్రాపంచిక సుఖాలు కూడా సరిగ్గా ఇలాంటివే. అవి ‘దుఃఖయోనయః’ (దుఃఖానికి పుట్టిల్లు లాంటివి) అని చెప్పడంలో అసలు ఉద్దేశం ఇదే.
ఈ శ్లోకం ద్వారా ప్రాపంచిక సుఖాల్లో (కనిపించే భోగాల్లో) ఉండే రెండు పెద్ద లోపాలు బయటపడుతున్నాయి:
- అవి పైకి సుఖంగా కనిపించినా, లోపల వాటి నిండా దుఃఖమే ఉంటుంది.
- వాటికి ఒక మొదలు, ఒక చివర ఉంటాయి కాబట్టి అవి ఎప్పటికీ ఉండవు (క్షణికమైనవి).
అంటే… దుఃఖాన్ని కలిగించడం, అశాశ్వతంగా ఉండటం అనేవి విషయ భోగాల్లో ఉండే రెండు పెద్ద దోషాలు. కానీ ఆత్మ సుఖం అలాంటిది కాదు.
- అందులో దుఃఖం అనేది ఇసుమంతైనా (కొంచెం కూడా) ఉండదు.
- పై నుంచి కిందకు పోసే నూనె ధార (తైలధార) ఎలా ఎడతెగకుండా సాగుతుందో, ఆత్మ సుఖం కూడా అలాగే అవిచ్ఛిన్నంగా ఉంటుంది. పైగా అది శాశ్వతమైనది.
తేడాను ఇలా అర్థం చేసుకోవచ్చు:
- దీపం vs సూర్యుడు: విషయ సుఖం ఒక చిన్న దీపం లాంటిది, అది ఎప్పుడైనా ఆరిపోవచ్చు. కానీ ఆత్మ సుఖం అస్తమయం లేని సూర్యుడి లాంటిది, అది ఎప్పుడూ ఆరిపోదు.
- నీటి గుంట vs సముద్రం: ఇంద్రియ సుఖాలు చిన్న చిన్న నీటి గుంటల (దొరువుల) లాంటివి, అవి క్షణంలో ఎండిపోతాయి. కానీ ఆత్మానందం సముద్రం లాంటిది, అది ఏ కాలంలోనూ తరగదు.
ఈ తేడా తెలిసే మహనీయులు ప్రాపంచిక భోగాల మీద విరక్తి పెంచుకుని, ఆత్మానందాన్నే ఆశ్రయిస్తారు.
‘బుధః’ అంటే తెలివైనవాడు అని అర్థం. తెలివైనవాడు ఈ ప్రాపంచిక సుఖాల్లో ఆనందాన్ని వెతుక్కోడు అని చెప్పడం ద్వారా… వాటిలో ఆనందించేవాడు ‘వట్టి తెలివితక్కువ వాడు’ అని స్పష్టంగా అర్థమవుతోంది. దీనిని బట్టి… ఎంత డబ్బు ఉన్నా, అధికారం ఉన్నా, పెద్ద చదువులు చదివినా, ఎంత బలం ఉన్నా సరే… ఎవరు విషయ సుఖాల వెంట పరుగెడతారో, వారు భగవంతుడి దృష్టిలో ‘తెలివితక్కువ వారే’ (అబుధః) అని తేలిపోతోంది.