సర్వకర్మాణి మనసా సన్న్యస్యాస్తేసుఖం వశీ ।
నవద్వారే పురే దేహీ నైవ కుర్వన్ న కారయన్ ॥ 13
సర్వకర్మాణి, మనసా, సన్న్యస్య, ఆస్తే, సుఖమ్, వశీ,
నవద్వారే, పురే, దేహీ, న, ఏవ, కుర్వన్, న, కారయన్.
వశీ = జితేంద్రియుడైన; దేహీ = పురుషుడు; మనసా = వివేకబుద్ధి చేత; సర్వకర్మాణి = కర్మలనన్నింటినీ; సన్న్యస్య = త్యజించి; సుఖమ్ = ఆత్మ కంటే వేరుగా బాహ్య విషయాల ప్రయోజనం లేనివాడై, సుఖంగా; నవద్వారే = తొమ్మిది ద్వారాలు గల; పురే = దేహనగరంలో; న కుర్వన్ = ఒనర్పక, కర్తృత్వరహితుడై; న కారయన్ ఏవ = చేయించకుండా, కారయితృత్వరహితుడై; ఆస్తే = ప్రకాశిస్తాడు.
తా ॥ జితేంద్రియుడైన పురుషుడు వివేకబుద్ధితో, (నిత్య నైమిత్తిక కామ్య నిషిద్ధాలు అనే) కర్మలనన్నిటిని* త్యజించి నవద్వారయుక్తమైన దేహనగరంలో తానేమీ ఒనర్చకుండా, ఇతరుల చేత చేయించకుండా నిర్లిప్తుడై ప్రకాశిస్తాడు. (గీత. 13–32 చూ:)
వ్యాఖ్య:-
జీవితం ఆనందమయంగా ఎలా ఉండాలో ఆ మార్గాన్ని ఇక్కడ వివరిస్తున్నారు. అన్నిటికంటే ముఖ్యంగా మనిషి తన ఇంద్రియాలను తన అదుపులోకి తెచ్చుకోవాలి. ‘వశీ’ (వశం చేసుకున్నవాడు) అనే మాటకు అర్థం ఇదే. మన ఇంద్రియాలు మన మాట వినకపోతే… ఈ ప్రపంచం మొత్తం మన గుప్పెట్లో ఉన్నా కూడా ఏ ప్రయోజనం ఉండదు. పూర్తి సుఖం కేవలం ఇంద్రియ నిగ్రహం ఉన్నవారికే దొరుకుతుందని ఇక్కడ చెప్పారు (‘వశీ సుఖం ఆస్తే’). కాబట్టి, సుఖాన్ని కోరుకునే ప్రతి ఒక్కరూ ముందుగా తమ ఇంద్రియాలను, మనస్సును తమ అదుపులో ఉంచుకోవాలి.
అలాంటి ఇంద్రియ నిగ్రహం (Self-control) ఉన్న వ్యక్తి, తాను చేసే పనుల ఫలితాలన్నింటినీ మనస్సు ద్వారా వదిలేసి, ఈ ‘శరీరం’ అనే నగరంలో (పురంలో) ఏమీ చేయకుండా, చేయించకుండా చాలా సుఖంగా ఉంటాడు. ఎప్పుడైతే ఒక వ్యక్తి కర్మఫలాలను వదిలేస్తాడో, అప్పుడు అతను ఆ పనులు చేస్తున్నా సరే… అవి అతనికి అంటుకోవు కాబట్టి, అసలు ఆ పనులు చేయనట్టే లెక్క. ఇంద్రియాలు వాటి పనులు అవి చేసుకుపోతున్నా, అతను మాత్రం దేనికీ అతుక్కోకుండా ‘సాక్షి’ లాగా స్థిరంగా ఉంటాడు. ఇక్కడ ‘మనసా’ (మనస్సుతో) అని చెప్పడం వెనుక ఉద్దేశం ఇదే: శరీరంతో పనులు చేస్తున్నప్పటికీ, మనస్సులో ఆ ఫలితాల మీద ఆశను వదిలేస్తే… అది మనస్సుతో ‘కర్మ సన్న్యాసం’ చేసినట్లే అవుతుంది. శరీరంతో పనులు మానేయడం గొప్ప విషయం కాదు, పైగా అది అసాధ్యం కూడా (ఎవరూ ఏ పనీ చేయకుండా ఉండలేరు). కానీ, మనస్సుతో వాటి మీద మమకారాన్ని వదలడమే అసలైన గొప్పతనం. భగవంతుడు కూడా సమస్త కర్మలను మనస్సుతోనే వదిలేయమని బోధిస్తున్నారు. అంటే, పనులు చేస్తూనే… వాటి ఫలితాలను కోరుకోకుండా, వాటిలో ఇరుక్కోకుండా ఉండటమే నిజమైన సన్న్యాసం. నిష్కామ బుద్ధి (కోరిక లేని మనస్సు) ఉంటే, శరీరంతో ఎన్ని పనులు చేసినా, మనస్సుతో చేయనట్టే అవుతుంది. చివరగా చెప్పేది ఏంటంటే: ఎవరైతే ఇంద్రియాలను గెలిచి, మనస్సుతో ఫలాపేక్షను వదిలేస్తారో… వారు ఈ ‘నవద్వార పురం’ (తొమ్మిది ద్వారాలు ఉన్న ఈ శరీరం)లో ఉన్నప్పటికీ, ఏ పనీ చేయని వారిగా, చేయించని వారిగా, కేవలం సాక్షిలాగా ఉంటూ… ఆత్మయందు నిశ్చింతగా, సుఖంగా ఉంటారు.
దీనికి మరొక అర్థం కూడా చెబుతున్నారు: ‘ఇంద్రియాలను అదుపులో ఉంచుకున్న యోగి, ఆత్మలోనే స్థిరంగా ఉంటాడు. అతను మనసుతో సహా కనిపించే పనులన్నింటినీ వదిలేస్తాడు. అంటే, తాను స్వయంగా ఏ పనీ చేయడు, ఇతరులతో చేయించడు. కేవలం సాక్షిగా ఉంటూ, ఈ శరీరం అనే పట్టణంలో (నవద్వార పురంలో) చాలా సుఖంగా ఉంటాడు.’
మరొక అర్థం ఏమిటంటే – పనులన్నింటినీ (కనిపించే రూపంలో ఉన్నవాటిని) మనసుపూర్వకంగా ఈ ‘శరీరం’ అనే పట్టణానికే వదిలేస్తాడు (అంటే పనులు చేసేది శరీరం అని భావిస్తాడు). తాను మాత్రం ఏ చింతా లేకుండా ఆత్మలోనే స్థిరంగా నిలిచి ఉంటాడు.
సుఖాన్ని కోరుకునేవాడు కచ్చితంగా రెండు సాధనలను (పద్ధతులను) పాటించాలని ఈ శ్లోకం ద్వారా తెలుస్తోంది. అవేంటంటే:
- ఇంద్రియాలను అదుపులో ఉంచుకోవడం, మనసును జయించడం.
- చేసే పనుల ఫలితాలన్నింటినీ వదిలేయడం (ఫలితాలను ఆశించకపోవడం).
“నవ ద్వారాలు” – కళ్ళకు 2 ద్వారాలు + చెవులకు 2 + ముక్కుకు 2 + నోరు 1 + మూత్ర విసర్జన ద్వారం 1 + మల విసర్జన ద్వారం 1 = మొత్తం 9 ద్వారాలు. (స్పర్శ అనేది శరీరం అంతటా వ్యాపించి ఉంటుంది. దాన్ని కూడా కలుపుకుంటే 10 అవుతాయి). పాత కాలంలో పెద్ద పెద్ద నగరాలకు ద్వారాలు (గేట్లు) ఉండేవి. ఆ నగరం లోపల రాజు నివసిస్తూ ఉండేవాడు. ఆ ద్వారాలు సురక్షితంగా ఉన్నప్పుడు మాత్రమే రాజు లోపల సుఖంగా ఉండగలడు. అదే విధంగా, ‘తొమ్మిది ద్వారాల నగరం’ లాంటి ఈ శరీరంలో, ‘జీవుడు’ అనే రాజు ఇంద్రియ నిగ్రహం కలిగి ఉన్నప్పుడు మాత్రమే సుఖంగా ఉండగలడు. అలా నిగ్రహం లేకపోతే, శత్రువులు ఆక్రమించుకున్న ద్వారాలు గల నగరంలో రాజు పరిస్థితి ఎలా ఉంటుందో… అలాగే జీవుడికి కూడా ఎప్పుడూ అశాంతిగానే ఉంటుంది.