నైవ కించిత్కరోమీతి యుక్తో మన్యేత తత్త్వవిత్ ।
పశ్యన్ శృణ్వన్ స్పృశన్ జిఘ్రన్ అశ్నన్ గచ్ఛన్ స్వపన్ శ్వసన్ ॥ 8
ప్రలపన్ విసృజన్ గృహ్ణన్ ఉన్మిషన్ నిమిషన్నపి ।
ఇంద్రియాణీంద్రియార్థేషు వర్తంత ఇతి ధారయన్ ॥ 9
న, ఏవ, కించిత్, కరోమి, ఇతి, యుక్తః, మన్యేత, తత్త్వ విత్,
పశ్యన్, శృణ్వన్, స్పృశన్, జిఘ్రన్, అశ్నన్, గచ్ఛన్, స్వపన్, శ్వసన్.
ప్రలపన్, విసృజన్, గృహ్ణన్, ఉన్మిషన్, నిమిషన్, అపి,
ఇంద్రియాణి, ఇంద్రియార్థేషు, వర్తంతే, ఇతి, ధారయన్.
తత్త్వవిత్ = పరమార్థద్రష్టయైన; యుక్తః = కర్మయోగి; పశ్యన్ = చూస్తూ; శృణ్వన్ = వింటూ; స్పృశన్ = తాకుతూ; జిఘ్రన్ = వాసన చూస్తూ; అశ్నన్ = తింటూ; గచ్ఛన్ = నడుస్తూ; స్వపన్ = నిద్రిస్తూ; శ్వసన్ = గాలిపీల్చుకుంటూ; ప్రలపన్ = పలుకుతూ; విసృజన్ = విడుస్తూ; గృహ్ణన్ = గ్రహిస్తూ; ఉన్మిషన్ = కన్నులు తెరుస్తూ; నిమిషన్ అపి = కన్నులు మూస్తూ; ఇంద్రియాణి = ఇంద్రియాలు; ఇంద్రియార్థేషు = ఇంద్రియ విషయాలయందు; వర్తంతే = ప్రవర్తిస్తున్నాయి; ఇతి = అని; ధారయన్ = నిశ్చయించుకొని; కించిత్ ఏవ = కొంచెమైనా; న కరోమి = నేను ఒనర్చింది లేదు; ఇతి = అని; మన్యేత = తలుస్తాడు.
తా ॥ (కర్మలను ఆచరిస్తున్నా బంధించబడడు అనేది విరుద్ధమే అనే ఈ శంకను, కర్తృత్వాభిమానం లేకపోతే కర్మబంధం కాదు అని చెప్పి నివారిస్తున్నాడు.) తత్త్వవేత్తయైన కర్మయోగి దర్శన, శ్రవణ, స్పర్శ, ఘ్రాణ, భోజన, గమన, నిద్ర, శ్వాసగ్రహణ, కథన, త్యాగ, గ్రహణ, ఉన్మేష, నిమేషాది ఇంద్రియ వ్యాపారాలలో, ‘ఇంద్రియాలు తమ తమ విషయాలలో ప్రవృత్తములవుతున్నాయి’ అని నిశ్చయించు కుని తాను ఏమీ చేయడం లేదని గ్రహిస్తాడు.
వ్యాఖ్య:-
ఆత్మ అనేది శరీరం, మనసు, ఇంద్రియాల కంటే వేరైనది. అది కేవలం సాక్షి మాత్రమే. కానీ అజ్ఞానం వల్ల మనిషి “నేనే శరీరం, నేనే చేస్తున్నాను” అని భ్రమపడి బాధలు తెచ్చుకుంటున్నాడు. జ్ఞాని మాత్రం “నేను సాక్షిని మాత్రమే” అని తెలుసుకుని ఆనందంగా ఉంటాడు. ఆత్మ మన శరీరానికి, కళ్ళూ-చెవులు లాంటి ఇంద్రియాలకు, మనసుకు అతీతమైనది. అది కేవలం ఒక సాక్షి లాంటిది. మనసులో కలిగే ఆలోచనలను అది గమనిస్తూ ఉంటుంది తప్ప, ఏ పనీ చేయదు (కర్త కాదు). అజ్ఞానం వల్ల మనిషి తన నిజమైన రూపాన్ని మర్చిపోతున్నాడు. “ఈ శరీరమే నేను, ఈ ఇంద్రియాలే నేను, ఈ మనసే నేను” అని వాటితో మమేకమైపోతున్నాడు (తాదాత్మ్యం చెందుతున్నాడు). అందుకే, శరీరం చేసే పనులను, మనసులోని మార్పులను తనవిగా భావించి అనవసరంగా బాధపడుతున్నాడు.
కానీ, తత్త్వజ్ఞానంతో ఆ అజ్ఞానాన్ని పోగొట్టుకున్న మహనీయుడు ఎప్పుడూ ఆత్మస్థితిలోనే ఉంటాడు. అతడు ఇలా అనుకుంటాడు:
- “కళ్లు చూస్తున్నాయి, చెవులు వింటున్నాయి.. ఇంద్రియాలు వాటి పనులు అవి చేసుకుపోతున్నాయి.”
- “నేను కేవలం వీటన్నింటికీ సాక్షిని మాత్రమే. నేనేమీ చేయడం లేదు.”
ఇలా గట్టిగా నమ్మి అతడు ఎలాంటి వికారాలు (మార్పులు) లేకుండా స్థిరంగా ఉంటాడు. ఇంద్రియాల వల్ల వచ్చే సుఖదుఃఖాలకు ప్రభావితం కాకుండా, ఎప్పుడూ తనలో ఉండే శాశ్వతమైన, సహజమైన ఆనందాన్ని అనుభవిస్తూనే ఉంటాడు.
కొందరు ఆత్మజ్ఞానం పొందకుండానే, తమలోని అజ్ఞానం నశించకుండానే, శరీరంపై ఉన్న మమకారాన్ని వదలకుండానే, కేవలం మాటలతో వేదాంతం చెబుతుంటారు (వీరినే శుష్క వేదాంతులు అంటారు). వీళ్ళు ఇంద్రియ సుఖాలన్నింటినీ అనుభవిస్తూనే, పైకి మాత్రం ‘నేను వీటన్నింటికీ సాక్షిని మాత్రమే’ అని చెప్పుకుంటారు. ఇది చాలా ఘోరమైన విషయం. ఇలాంటి వారిని దృష్టిలో పెట్టుకునే, భగవంతుడు పైన చెప్పిన 7వ శ్లోకంలో నిజమైన జ్ఞానికి ఉండవలసిన ఐదు లక్షణాలను (యోగయుక్తో విశుద్ధాత్మా…) వివరించారు. ఆ లక్షణాలు కలిగి ఉండి, అజ్ఞానం పూర్తిగా నశించిన వారికి మాత్రమే నిజమైన ‘సాక్షి భావం’ కలుగుతుంది, అంతే తప్ప ఊరికే రాదు. ఒకపక్క ప్రాపంచిక విషయాలలో (దృశ్యాలలో) మునిగిపోతూ, మరోపక్క ‘నేను సాక్షిని’ అని చెప్పడం చిన్నపిల్లల మాటలే తప్ప, తెలివైన వారి మాటలు కావు. నిజంగా సాక్షి భావంలో స్థిరపడిన వారి ఇంద్రియాలు ఎప్పుడూ చెడ్డ విషయాల వైపు వెళ్లవు. ఎందుకంటే, తమోగుణం నుండి రజోగుణానికి, అక్కడి నుండి సత్త్వగుణానికి, చివరికి శుద్ధ సత్త్వానికి ఎదిగిన వివేకవంతుడి మనస్సు… మళ్ళీ కిందకు జారిపోయి రజస్తమో గుణాల వైపు గానీ, భోగవిలాసాల వైపు గానీ మళ్ళదు. ఉదాహరణకు మజ్జిగను చిలికిన తర్వాత వెన్న పైకి తేలుతుంది, అది మళ్ళీ ఆ మజ్జిగలో మునిగిపోదు కదా! అలాగే, విచారణ ద్వారా ఈ సంసారాన్ని మథించి, పరమాత్మ తత్త్వాన్ని బయటకి తీసి అనుభవిస్తున్న జ్ఞాని, మళ్ళీ ఆ అబద్ధపు సంసార భోగాలలో మునిగిపోడు. నిద్ర లేచిన వాడు మళ్ళీ కలలోని అందాలకు ఆశపడడు కదా!
కాబట్టి, సత్యాన్ని తెలుసుకున్నవాడై, అజ్ఞానం నశించి, ఈ కనిపించే ప్రపంచంతో బంధాన్ని వదిలేసి, ఆత్మతో ఏకమైపోయిన మహానుభావుడికే ఈ ‘సాక్షి’గా ఉండే స్థితి వర్తిస్తుంది. అందుకే అలాంటి వ్యక్తి తింటున్నా, తాగుతున్నా, మాట్లాడుతున్నా సరే… ‘నేను ఏమీ చేయడం లేదు’ అనే భావనతోనే ఉంటారని భగవంతుడు ఇక్కడ చెప్పారు. వారి ఇంద్రియాలకు ఎలాంటి కోరికల అంటు ఉండదు. వారు ఆ ఇంద్రియాలతోనే లోకానికి మేలు చేసే పనులు, శరీరాన్ని కాపాడుకోవడానికి అవసరమైన పనులు చేస్తుంటారు. అలా చేస్తున్నప్పటికీ, ‘నేను చేస్తున్నాను’ అనే కర్తృత్వ భావన వారికి ఉండదు. కానీ అజ్ఞాని మాత్రం ‘నేనే చేస్తున్నాను’ అని అనుకుంటూ కర్మలకు బందీ అయిపోతాడు.
కాబట్టి ముందుగా నిష్కామ కర్మ, భక్తి, ధ్యానం వంటి సాధనల ద్వారా మనసును శుద్ధి చేసుకోవాలి. ఆత్మ తత్త్వాన్ని బాగా అర్థం చేసుకుని ‘తత్త్వవేత్త’ (జ్ఞాని) కావాలి. అప్పుడు ఆ వ్యక్తి పనులు చేసినా, చేయకపోయినా సరే… అతనికి ఏ రకమైన బంధాలూ అంటుకోవు. అప్పుడు అతని మనసు ‘వేయించిన విత్తనం’ లాగా మారిపోతుంది (వేయించిన గింజ ఎలాగైతే మళ్ళీ మొలకెత్తదో, అలాగే అతని మనసులో కోరికలు పుట్టవు). దానికి ఇక ప్రాపంచిక విషయాల వాసనలు ఉండవు. ఏ పని చేస్తున్నా కేవలం ‘సాక్షి’గానే ఉంటాడు. అప్పుడు అతని ఇంద్రియాలు ధర్మానికి విరుద్ధం కాని పనులను మాత్రమే చేస్తాయి. ఒకవేళ ఎవరైనా దీనికి విరుద్ధంగా ప్రవర్తిస్తే, వాళ్ళు ఇంకా ‘తత్త్వవేత్తలు’ కాలేదని అర్థం చేసుకోవాలి. కాబట్టి మోక్షం కోరుకునేవాడు (ముముక్షువు) ముందుగా భగవంతుడు చెప్పిన ఆ ఐదు మంచి లక్షణాలను సొంతం చేసుకుని తత్త్వవేత్తగా మారాలి. అప్పుడే అతను ఈ ప్రపంచ నాటకాన్ని, తన శరీరం-ఇంద్రియాలు చేసే పనులను కేవలం సాక్షిగా గమనించగలిగే శక్తిని సంపాదించుకోగలడు.