గతసంగస్య ముక్తస్య జ్ఞానావస్థితచేతసః ।
యజ్ఞాయాచరతః కర్మ సమగ్రం ప్రవిలీయతే ॥ 23
గతసంగస్య, ముక్తస్య, జ్ఞానావస్థిత చేతసః,
యజ్ఞాయ, ఆచరతః, కర్మ, సమగ్రమ్, ప్రవిలీయతే.
గతసంగస్య = ఆసక్తిరహితుడూ; ముక్తస్య = ముక్తుడూ; జ్ఞానావస్థితచేతసః = జ్ఞానస్థితిలో నెలకొన్న మనస్సుగలవాడూ; యజ్ఞాయ = ఈశ్వరారాధననిమిత్తం, లోకసంగ్రహార్థం; ఆచరతః = ఆచరించువాని; సమగ్రమ్ కర్మ = కర్మమంతా; ప్రవిలీయతే = నశిస్తోంది.
తా ॥ ఆసక్తిశూన్యుడూ, విముక్తుడూ, జ్ఞాననిష్ఠుడూ అయిన వ్యక్తి యజ్ఞార్థం (లోకసంగ్రహార్థం కాని ఈశ్వర ప్రీత్యర్థం కాని) కర్మను ఆచరిస్తే, ఆ కర్మ తత్ఫలాలను ఇచ్చి బంధాన్ని కల్పించదు. అది సమగ్రంగా* వినష్టమైపోతుంది. కర్మ గాని కర్మసంస్కారం గాని ఉండదు. (గీత: 4–23, 18–12 చూ:)
వ్యాఖ్య:–
“గతసంగస్య”- మనం చేసే పనిని మమకారంతో (అటాచ్మెంట్తో), ఫలితం మీద ఆశతో చేస్తే… అది మనల్ని బంధిస్తుంది; మళ్ళీ జన్మ ఎత్తేలా చేస్తుంది. కానీ, అదే పనిని ఎలాంటి మమకారం లేకుండా, ఫలితాన్ని ఆశించకుండా చేస్తే… ఆ పనే జీవుడికి ముక్తిని (మోక్షాన్ని) ఇస్తుంది.
ఈ ప్రపంచంలో కోటానుకోట్ల జీవులు ఉన్నప్పటికీ, ఈ శ్లోకంలో చెప్పిన నాలుగు మంచి లక్షణాలు ఎవరికైతే ఉంటాయో… వాళ్ళ కర్మలు మాత్రమే పూర్తిగా నశించిపోతాయి. మిగతావాళ్ళ కర్మలు నశించవు. ఆ లక్షణాలు ఉన్నవారు మాత్రమే కర్మ బంధాల నుంచి విముక్తి పొంది, ఆత్మస్థితిని చేరుకోగలరు.
ఆ నాలుగు లక్షణాలు ఏమిటంటే:
- సంగం లేకపోవడం: ప్రాపంచిక విషయాల మీద గానీ, చేసే పని ఫలితం మీద గానీ ఎలాంటి ఆశ/అతుకు (Attachment) లేకపోవడం.
- బంధ విముక్తి: ఇష్టం-కష్టం (రాగద్వేషాలు), కోరిక-కోపం (కామక్రోధాలు) లాంటి సంసార బంధాల నుంచి మనసును విడిపించుకోవడం.
- జ్ఞానంలో స్థిరత్వం: మనసు ఎప్పుడూ ఆత్మజ్ఞానంలోనే స్థిరంగా నిలిచి ఉండటం.
- యజ్ఞ భావన (సేవ): కేవలం దేవుని ప్రీతి కోసం లేదా ఇతరుల మేలు కోసం (యజ్ఞంలా) పనులు చేయడం.
ఈ నాలుగు లక్షణాలు ఉన్నవారికే కర్మలు పూర్తిగా కరిగిపోతాయి (విలయమవుతాయి).
“జ్ఞానావస్థితచేతసః” – “ఎవరి మనసైతే ఎప్పుడూ జ్ఞానంలోనే స్థిరంగా నిలిచి ఉంటుందో… వారి కర్మలన్నీ నశించిపోతాయని చెప్పారు. దీని భావం ఏంటంటే, అలాంటి జ్ఞానులు ఎన్ని పనులు చేసినా, అవన్నీ ఆ ‘జ్ఞానం’ అనే సముద్రంలో కలిసిపోతాయి (కరిగిపోతాయి). కాబట్టి, కర్మ బంధాల నుంచి విడుదల పొందాలంటే (కర్మరాహిత్యానికి) ‘జ్ఞానం’ అత్యంత అవసరమని ఈ శ్లోకం ద్వారా తేలుతోంది.
అదే ఆ జ్ఞానం లేనివారి పరిస్థితి వేరుగా ఉంటుంది: వాళ్లు ఈ కనిపించే ప్రపంచమే (దృశ్యం) నిజమని నమ్ముతారు. దానిలోనే మునిగిపోతారు. వస్తువుల మీద మమకారం (సంగం), ‘నేను చేస్తున్నాను’ అనే అహంకారం (కర్తృత్వం) కలిగి ఉంటారు. అందువల్ల వాళ్ళు చేసే కర్మ నశించదు, సరికదా వాళ్ళను ఇంకా గట్టిగా బంధిస్తుంది.”
“యాజ్ఞాయాచరతః” – ‘యజ్ఞార్థాత్ కర్మణోన్యత్ర లోకోయం కర్మబంధనః’ అంటే… యజ్ఞం కోసం (అంటే దైవం కోసం, ధర్మం కోసం, లేదా పరోపకారం కోసం) కాకుండా, వేరే ఏ ఉద్దేశంతో పనులు చేసినా అవి మనల్ని బంధిస్తాయని భగవంతుడు ఇంతకుముందే (3వ అధ్యాయంలో) చెప్పాడు.
“ప్రవిలీయతే” – ఇక్కడ కేవలం ‘లీయతే’ (నశిస్తుంది) అనో, ‘విలీయతే’ అనో అనకుండా… ‘ప్రవిలీయతే’ అని చాలా బలంగా చెప్పారు. అంటే వారి కర్మ ఏమాత్రం మిగలకుండా పూర్తిగా నశించిపోతుందని అర్థం. అంతేకాదు, ‘సమగ్రం’ (మొత్తం) అనే పదాన్ని వాడారు. అంటే గత జన్మల నుండి పోగుపడిన సంచిత కర్మలతో సహా అన్నీ… ఏవీ మిగలకుండా ఆ జ్ఞానాగ్నిలో పూర్తిగా కాలి బూడిద అయిపోతాయని భావం.
సాధన చేసేవారికి, భక్తులకు, మోక్షం కోరుకునేవారికి (ముముక్షువులకు) ఈ మాటలు ఎంతో ధైర్యాన్ని ఇస్తాయి. ఎందుకంటే… ప్రతి ఒక్కరూ కోరుకునేది ఈ కర్మల నుంచి, బంధాల నుంచి విముక్తి పొందాలనే కదా! అంతటి గొప్ప స్థితిని ఎలా పొందాలో ఈ శ్లోకంలో స్పష్టంగా నిరూపించారు. ఇక్కడ గమనించాల్సిన విషయం ఏంటంటే… ‘ఏ పనీ చేయకుండా సోమరిగా కూర్చోమని’ ఇక్కడ చెప్పడం లేదు. భగవద్గీత ఉద్దేశం అది అస్సలు కాదు. మనం ఎంత పని చేసినా సరే… అది మనకు బంధంగా మారకుండా (పాపపుణ్యాలను అంటించకుండా) ఉండే ‘పద్ధతిని’ మాత్రమే ఇక్కడ నేర్పించారు. కాబట్టి, ప్రతి ఒక్కరూ పైన చెప్పిన ఆ నాలుగు మంచి లక్షణాలను ఆచరణలో పెట్టి, కర్మ బంధాల నుంచి విముక్తి పొందాలి.