యదృచ్ఛాలాభసంతుష్టో
ద్వంద్వాతీతో విమత్సరః ।
సమః సిద్ధావసిద్ధౌ చ
కృత్వాపి న నిబధ్యతే ॥
యదృచ్ఛా లాభ సంతుష్టః, ద్వంద్వాతీతః, విమత్సరః,
సమః, సిద్ధౌ, అసిద్ధౌ, చ, కృత్వా, అపి, న, నిబధ్యతే.
యదృచ్ఛాలాభసంతుష్టః = అప్రార్థితములూ, అనాయాసలబ్ధములూ అయిన వానిచే సంతుష్టుడూ; ద్వంద్వాతీతః = సుఖదుఃఖాదులను అతిక్రమించినవాడు; విమత్సరః = అసూయారహితుడూ, నిర్వైరుడు; సిద్ధౌ = లాభంలో; అసిద్ధౌ చ = అలాభంలో; సమః = సమబుద్ధి కలవాడు; కృత్వాపి = కర్మను ఆచరించినా; న నిబధ్యతే = బద్ధుడు కాడు.
తా ॥ ప్రయత్నం చేయగా దానంతట అది లభించిన దానితో తృప్తి చెందేవాడు, సుఖదుఃఖాలు, శీతోష్ణాలు వంటి ద్వంద్వాలకు అతీతుడైనవాడు, అసూయ లేనివాడు, విజయం లభించినా లభించకపోయినా సమానంగా ఉండగలిగేవాడు.. కర్మలు చేస్తున్నా వాటి బంధనాల్లో చిక్కుకోడు.
వ్యాఖ్య:-
గత శ్లోకంలో లాగే, పనులు చేస్తూనే బంధాల్లో చిక్కుకోని వారి మరికొన్ని లక్షణాలను ఇక్కడ వివరించారు. ఆ నాలుగు లక్షణాలు ఏంటంటే:
- యదృచ్ఛాలాభ సంతుష్టి: అనుకోకుండా దొరికిన దానితోనే తృప్తి పడటం.
- ద్వంద్వాతీత స్థితి: సుఖ-దుఃఖాలు, చలి-వేడి వంటి వాటిని లెక్కచేయకపోవడం.
- నిర్మత్సరత్వం: అసూయ లేకపోవడం.
- సమభావం: పని విజయం సాధించినా, విఫలమైనా ఒకేలా (సమంగా) స్వీకరించడం.
ఈ నాలుగు గుణాలు, మరియు పైన చెప్పిన మూడు గుణాలు కలిపి చూస్తే… ఇవన్నీ జ్ఞానుల (జీవన్ముక్తుల) లక్షణాలని స్పష్టమవుతోంది. దీన్ని బట్టి, ఆత్మజ్ఞానం బాగా ఉంటే తప్ప, కర్మను స్వచ్ఛంగా, బంధం లేకుండా చేయడం సాధ్యం కాదని తేలుతోంది.
జ్ఞానం మరియు కర్మ – రెండూ ఒకదానికొకటి సహాయం చేసుకుంటాయి:
- నిష్కామ కర్మ చేయడం వల్ల మనసు శుద్ధి అయ్యి, తద్వారా జ్ఞానం కలుగుతుంది.
- జ్ఞానం కలిగితేనే, నిష్కామ కర్మను (ఫలితం ఆశించకుండా పనిని) సరిగ్గా ఆచరించగలం.
అందుకేనేమో… 3వ అధ్యాయం (కర్మయోగం) చివరలో జ్ఞానం గురించి, ఇప్పుడు 4వ అధ్యాయం (జ్ఞానయోగం) మధ్యలో కర్మ గురించి భగవంతుడు బోధించాడు.
పైన చెప్పిన జ్ఞాన గుణాలు ఉన్నవాడు ఎప్పుడూ ఆత్మలోనే స్థిరంగా ఉంటాడు. అందుకే శరీరం పనులు చేస్తున్నా, మనసు వాటికి అంటుకోదు (అంటీ ముట్టనట్లు ఉంటుంది). అందుకే ఆ కర్మలు అతన్ని ఎప్పటికీ బంధించలేవని భగవంతుడు ఇక్కడ స్పష్టం చేస్తున్నాడు.”