యస్య సర్వే సమారంభాః కామసంకల్పవర్జితాః ।
జ్ఞానాగ్నిదగ్ధకర్మాణం తమాహుః పండితం బుధాః ॥ 19
యస్య, సర్వే, సమారంభాః, కామసంకల్ప వర్జితాః,
జ్ఞానాగ్ని దగ్ధ కర్మాణమ్, తమ్, ఆహుః, పండితమ్, బుధాః.
యస్య = ఎవరి; సర్వే = సమస్త; సమారంభాః = కర్మలు; కామసంకల్పవర్జితాః =ఫలతృష్ణారహితమో, కర్తృత్వాభిమాన రహితాలో; బుధాః = జ్ఞానులు; జ్ఞానాగ్ని దగ్ధ కర్మాణమ్ = జ్ఞానమనే అగ్నిచే దహింపబడిన కర్మలు గల; తమ్ = ఆ పురుషుణ్ణి; పండితమ్ = పండితుడు అని; ఆహుః = అంటారు.
తా ॥ ఎవరి కర్మాచరణ ఫలతృష్ణారహితంగా ఉంటుందో, ఎవరి (శుభ అశుభ కర్మల పట్ల) కర్తృత్వ బుద్ధి, జ్ఞానాగ్ని చేత దగ్ధమైనదో, అతణ్ణి బ్రహ్మవేత్తలు పండితుడు అని అంటారు.
వ్యాఖ్య: –
నిజమైన ‘పండితుడు’ (జ్ఞాని) అంటే ఎవరో ఈ శ్లోకంలో చెప్పారు. భగవంతుడి దృష్టిలో పాండిత్యం అంటే… కేవలం లౌకిక విద్యల్లో (ప్రపంచ చదువుల్లో) ఆరితేరడం కాదు. హృదయం స్వచ్ఛంగా ఉండటం, కోరికలు-సంకల్పాలు లేకుండా ఉండటం, ఆత్మజ్ఞానం కలిగి ఉండటమే నిజమైన పాండిత్యం. ఎవరైతే చేసే పనుల వెనుక ఎలాంటి స్వార్థపు కోరికలు గానీ, ‘ఇది నాకు కావాలి’ అనే సంకల్పం గానీ ఉండవో…ఎవరి కర్మలైతే ‘జ్ఞానం’ అనే నిప్పులో కాలి బూడిదైపోతాయో (అంటే ఆ కర్మఫలాలు వారికి అంటవో)…అతడే నిజమైన పండితుడు అని ఇక్కడ చెప్పారు.
శ్లోకంలో కేవలం ‘ఆరంభం’ (పని మొదలుపెట్టడం) అని అనకుండా ‘సమారంభం’ అని వాడారు. దీని అర్థం ఏంటంటే, గొప్పవాళ్లు ఎప్పుడూ మంచి పనులే (ఉత్తమ కార్యాలే) చేస్తారని సూచించడం.
- కామము: అంటే సుఖభోగాల మీద ఉండే కోరిక. భార్య, పిల్లలు, ఇల్లు, తోటలు, ఆస్తులు వంటి వాటిపై ఉండే ఆశ అని అర్థం.
- సంకల్పము: ఇక్కడ సంకల్పం అంటే ‘నేను చేస్తున్నాను’ అనే అహంకారంతో కూడిన నిర్ణయం. (మామూలుగా ఏ ఉద్దేశం లేకుండా పని జరగదు కదా, కానీ ఇక్కడ స్వార్థపూరిత ఉద్దేశం గురించి మాట్లాడుతున్నారు).
ఎవరైతే తాము చేసే పనుల్లో ఎలాంటి స్వార్థపు కోరికలు లేకుండా ఉంటారో, ‘నేనే చేస్తున్నాను’ అనే అహంకారం లేకుండా ఉంటారో… అంటే నిష్కామంగా పనులు చేస్తారో, వారికి మనసు శుద్ధి అయ్యి తప్పకుండా ఆత్మజ్ఞానం కలుగుతుంది. ఆ జ్ఞానం అనే అగ్నిలో వారి కర్మలన్నీ కాలిపోతాయి. వారే జీవన్ముక్తులు. వారే నిజమైన పండితులు. మన కర్మలు (పాపపుణ్యాలు) ఒక పెద్ద దూది కొండ లాంటివి. మనం కోటానుకోట్ల జన్మల నుంచి పోగుచేసుకున్న ఆ కర్మలన్నీ, ‘ఆత్మజ్ఞానం’ అనే చిన్న నిప్పురవ్వ తగిలితే చాలు, మొత్తం కాలి బూడిదైపోతాయి. కాబట్టి… ఆ గొప్ప జ్ఞానాన్ని ఇచ్చే ‘చిత్తశుద్ధి’ (మనసు స్వచ్ఛత), ఆ చిత్తశుద్ధిని కలిగించే ‘నిష్కామ కర్మ’ ఎంత గొప్పవో దీన్ని బట్టి మనం అర్థం చేసుకోవచ్చు.
శ్లోకంలో ‘సర్వే సమారమ్భాః’ (అన్ని పనులు) అని చెప్పారు. దీన్ని బట్టి… ఏదో ఒకటి రెండు పనులు మాత్రమే కాదు, మనం చేసే ప్రతి పని (సమస్త కార్యాలు) కూడా ఎలాంటి స్వార్థపు కోరికలు, సంకల్పాలు లేకుండానే ఉండాలని స్పష్టంగా అర్థమవుతోంది.
అలాగే, గతంలో తెలియక చేసిన పాపకార్యాల గురించి ఇప్పుడు బాధపడటం వల్ల ఎలాంటి ఉపయోగం లేదు. అవి ఎలాంటి పనులైనా సరే, ఇప్పుడు గట్టి ప్రయత్నంతో నిష్కామ కర్మ (స్వార్థం లేని పని) చేస్తూ జ్ఞానాన్ని సంపాదిస్తే చాలు. ఆ జ్ఞానంతో పాత పాపపు కర్మలన్నీ నశించిపోతాయని ఈ శ్లోకం ద్వారా స్పష్టంగా తెలుస్తోంది. మనిషి తను చేసే పనుల్లో ఎలాంటి కోరికలు, స్వార్థపు ఆలోచనలు (సంకల్పాలు) లేకుండా చూసుకోవాలి.
- బంధం అంటే: ‘నేను చేస్తున్నాను’ అనే అహంకారం, ‘నేనే కర్తను’ అనే భావన, ఫలితంపై ఆసక్తి.
- మోక్షం అంటే: ఆ స్వార్థపు ఆలోచనలు (సంకల్పాలు) లేకపోవడమే.
అలా కోరికలు, స్వార్థం లేకుండా పనులు చేసేవాడే నిజమైన ‘పండితుడు’ అని గొప్ప జ్ఞానులు చెబుతున్నారు. ఇది ఎవరో సామాన్యులు చెప్పిన మాట కాదు. అలాంటి నిష్కామ కర్మి ఎన్ని పనులు చేసినా ప్రశాంతంగానే ఉంటాడు. కానీ, మనసు నిండా కోరికలు పెట్టుకున్నవాడు… ఏ పనీ చేయకుండా ఖాళీగా కూర్చున్నా సరే, వాడికి అశాంతే మిగులుతుంది. ఇదే కర్మలో దాగి ఉన్న అసలైన రహస్యం.
ఈ శ్లోకంలో అసలైన పండితుడి (జ్ఞాని) లక్షణాలు ఏంటో వివరించారు. కాబట్టి, సాక్షాత్తు భగవంతుడే ఇచ్చే ఈ ‘పండిత’ అనే గొప్ప బిరుదును పొందడానికి ప్రతి ఒక్కరూ ప్రయత్నించాలి.