ఏవం బుద్ధేః పరం బుద్ధ్వా సంస్తభ్యాత్మానమాత్మనా ।
జహి శత్రుం మహాబాహో కామరూపం దురాసదమ్ ॥ 43
ఏవమ్, బుద్ధేః, పరమ్, బుద్ధ్వా, సంస్తభ్య, ఆత్మానమ్, ఆత్మనా,
జహి, శత్రుమ్, మహాబాహో, కామరూపమ్, దురాసదమ్.
మహాబాహో = అర్జునా; ఏవమ్ = ఈ విధంగా; ఆత్మనా = పవిత్రం చేయబడిన బుద్ధితో; ఆత్మానమ్ = మనస్సును; సంస్తభ్య = స్థిరమొనర్చి; బుద్ధేః = బుద్ధికి; పరమ్ = సాక్షియైన ఆత్మను; బుద్ధ్వా = తెలిసికొని; దురాసదమ్ = దుర్విజ్ఞేయగతి, దుర్జయమైన; కామరూపమ్ = కామం అనే; శత్రుమ్ = శత్రువును; జహి = నిర్మూలించు.
తా ॥ అర్జునా! ఈ విధంగా నిశ్చయాత్మికమైన బుద్ధితో మనస్సును సమాహితమొనర్చి, బుద్ధి కంటే వేరుగా ఉండే ద్రష్టయైన ఆత్మను తెలుసుకుని, దుర్జయమైన కామం అనే శత్రువును నిర్మూలించు.
వ్యాఖ్య:-
ప్రపంచంలో మనిషి పడే దుఃఖం అంతటికీ ప్రధాన కారణం ఒక్కటే – “జీవుడు తన నిజమైన స్వరూపం ఏంటో తెలుసుకోకపోవడమే”. నిజానికి మనిషి ఆత్మ. కానీ అజ్ఞానం వల్ల.. “నేను అంటే ఈ శరీరం, ఈ ఇంద్రియాలు, ఈ మనసు” అని పొరపాటు పడుతున్నాడు. అందుకే, ఆ శరీరానికి, మనసుకి కలిగే మార్పులను (వికారాలను), కష్టాలను తనవిగా భావించి (ఆరోపించుకుని) ఏడుస్తున్నాడు. ఈ కనిపించే శరీరమే ‘నేను’ అనుకోవడం (దృశ్య తాదాత్మ్యం) వల్లే మనిషికి అశాంతి, దుఃఖం కలుగుతున్నాయి. ఇవే అన్నింటికీ మూలం.
అందుకే భగవంతుడు ఇక్కడ అసలైన సత్యాన్ని (యథార్థ తత్త్వాన్ని) ఎంతో దయతో ఇలా బోధిస్తున్నారు: “ఓ జీవుడా! నువ్వు ఈ శరీరం, ఇంద్రియాలు కాదు. నువ్వు బుద్ధి కంటే కూడా ఎంతో ఎత్తులో ఉన్న ‘ఆత్మ’వు.” “కాబట్టి నువ్వు ఆ ఆత్మ స్థానంలో స్థిరంగా నిలబడు. జయించడానికి ఎంతో కష్టమైన ఈ ‘కామం’ (కోరిక) అనే శత్రువును నాశనం చెయ్.” “అలా చేసి శాశ్వతమైన ఆనందాన్ని (పరమానందాన్ని) పొందు” అని చెబుతున్నారు.
నిజానికి మన శరీరానికి, ఇంద్రియాలకు, మనసుకూ చైతన్యాన్ని (పనిచేసే శక్తిని) ఇస్తున్నది ఆత్మయే. ఆత్మ నుండే అవి శక్తిని తీసుకుంటున్నాయి. (కరెంట్ ఉంటేనే బల్బు వెలిగినట్లు, ఆత్మ ఉంటేనే ఇవి పనిచేస్తాయి). కానీ, కాలక్రమేణా ఏం జరిగిందంటే.. ఎవరైతే ఆత్మ నుంచి శక్తిని తీసుకున్నారో (శరీరం, ఇంద్రియాలు), వాళ్లే ఆ ఆత్మను మరుగున పడేసి, డామినేట్ చేయడం మొదలుపెట్టారు. తామే యజమానులుగా చలామణి అవుతున్నారు. ఇలా జరగడానికి కారణం జీవుడి అజ్ఞానమే. అసలైన యజమాని అయిన ఆత్మను మర్చిపోవడమే దీనికి ప్రధాన కారణం. కాబట్టి ఇప్పుడు మనం ఏం చేయాలి? ‘నేను ఎవరు?’ అనే విచారణ ద్వారా, మహనీయుల బోధనల ద్వారా, మన నిజస్వరూపమైన ఆత్మను తిరిగి గుర్తుతెచ్చుకోవాలి. అప్పుడు ఈ శరీరం, ఇంద్రియాలు, మనసు.. అన్నీ వాటంతట అవే అణగిపోతాయి (సైలెంట్ అయిపోతాయి).
భగవంతుడు ఈ శ్లోకంలో స్పష్టంగా ఏం చెబుతున్నారంటే: కామాన్ని (కోరికను) జయించాలన్నా, బంధాల నుండి విముక్తి పొందాలన్నా.. ‘ఆత్మజ్ఞానం’ ఒక్కటే ఏకైక మార్గం (పరమ శరణ్యం). ఆత్మ అందరికంటే పైన ఉన్నది (సర్వోపరి స్థానం), అది ప్రచండమైన సామర్థ్యం కలిగినది అని ఇక్కడ తెలియజేస్తున్నారు.
మన శరీరం, ఇంద్రియాలు ఇవన్నీ పనిచేయడానికి కారణం.. వాటికి ‘ఆత్మ’తో ఉన్న సంబంధమే. ఈ సంబంధాన్ని లేదా బంధాన్ని ఒక ‘ముడి’ (గ్రంథి) అనుకుంటే.. వివేకం అనే కత్తితో ఆ ముడిని తెంచేయాలి. ఎప్పుడైతే ఆత్మకు, శరీరానికి ఉన్న లింక్ కట్ అవుతుందో.. అప్పుడు ఇంద్రియాలన్నీ తమంతట తామే బలహీనపడిపోతాయి (నిర్వీర్యమైపోతాయి). దీన్నే శాస్త్రంలో ‘గ్రంథి విచ్ఛేదనం’ అంటారు.
జ్ఞాని – అజ్ఞాని:
- అజ్ఞాని: ఈ శరీరం, ఇంద్రియాలే ‘నేను’ అని భావించి గట్టిగా ముడి వేసుకుంటాడు.
- జ్ఞాని: ఆ ముడిని విప్పేసి, ‘నేను వేరు – ఈ శరీరం వేరు’ అని ఆత్మను వేరు చేస్తాడు. అప్పుడు ఇంద్రియాలు ఉన్నా సరే అవి జ్ఞానిని ఇబ్బంది పెట్టవు. అవి అతనికి లొంగి ఉంటాయి.
ఇక్కడొక గొప్ప రహస్యం ఉంది. ఒక్కో ఇంద్రియాన్ని, ఒక్కో కోరికను విడివిడిగా పట్టుకుని యుద్ధం చేసి ఓడించడం కష్టం. అన్నింటికీ మూలమైన ‘ఆత్మ స్థానాన్ని’ పట్టుకుంటే చాలు.. ఒక్క ఇంద్రియాలేంటి? మనసు, బుద్ధి, మొత్తం ప్రపంచం కూడా మన అదుపులోకి వచ్చేస్తుంది. సంసార దుఃఖం పోవడానికి ఇదే సులభమైన ఉపాయం.
భగవంతుడు ఈ విషయాన్ని అర్థం చేయించడానికి రెండు చక్కని ఉదాహరణలు ఇస్తున్నారు:
- రైలు బండి: వేగంగా వెళ్తున్న రైలును ఆపాలనుకోండి. వెయ్యి మంది వెనక నుంచి పట్టుకుని లాగితే అది ఆగుతుందా? ఆగదు. అదే ఇంజిన్ లో ఒక చిన్న ‘బ్రేక్’ వేస్తే చాలు.. ఎంత పెద్ద రైలైనా చచ్చినట్టు ఆగిపోతుంది.
- ఫ్యాక్టరీ: ఒక ఫ్యాక్టరీలో వందల చక్రాలు తిరుగుతుంటాయి. వాటన్నింటినీ ఆపాలంటే ఒక్కో చక్రాన్ని పట్టుకోనక్కర్లేదు. మెయిన్ ఇంజిన్ కు ఉన్న ‘బెల్ట్’ తీసేస్తే చాలు.. అన్నీ ఆగిపోతాయి.
అలాగే, మన జీవితంలో ఉన్న ఈ దుఃఖం, ఈ సంసార చక్రం ఆగాలంటే.. బయట ప్రయత్నాలు చేస్తే లాభం లేదు. లోపల ‘దృశ్యానికి’ (శరీరానికి), ‘ఆత్మకు’ ఉన్న లింక్ కట్ చేస్తే చాలు. అదొక్కటే మార్గం. ఆత్మజ్ఞానం వల్ల మాత్రమే మనలోని పాత వాసనలు (కోరికలు) నశిస్తాయని ఇక్కడ కచ్చితంగా (ఘంటాపథంగా) చెబుతున్నారు.
“దురాసదమ్” – కామం (కోరిక) అనే శత్రువు చాలా శక్తివంతమైనది, దాన్ని జయించడం చాలా కష్టమని ఇప్పటివరకు చెప్పుకున్నాం. అది మనలో ఎంత బలంగా ఉందో చెప్పడానికి ఇక్కడ ఒక మంచి పోలిక (Metaphor) చెప్పారు. ఒక పెద్ద మర్రిచెట్టు (వటవృక్షం) వేళ్లు భూమిలో ఎంత లోతుగా, ఎంత గట్టిగా పాతుకుపోతాయో… ఈ కామం కూడా అలాగే ఉంది. ఇది ఈ ఒక్క జన్మది కాదు. ఎన్నో జన్మల నుంచి బలం పుంజుకుని, మన హృదయం అనే పొలంలో గట్టిగా వేళ్లు తన్నుకుని నిలబడింది. దీన్ని పీకి పారేయడం అంత సులభం కాదు. మరి ఇంత పెద్ద ‘కామ వృక్షాన్ని’ (కోరికల చెట్టును) నరకడం ఎలా? చిన్న చిన్న కత్తులతో ఇది సాధ్యం కాదు. దీనికి ‘అసంగము’ అనే గండ్రగొడ్డలి (పెద్ద గొడ్డలి) కావాలి. అసంగము అంటే దేనితోనూ అతుక్కోకపోవడం (Attachment లేకుండా ఉండటం), లేదా వైరాగ్యం, ఆత్మజ్ఞానం. భగవద్గీతలో (15వ అధ్యాయంలో) చెప్పినట్లు “అసంగ శస్త్రేణ దృఢేన ఛిత్త్వా” అని గుర్తుచేస్తున్నారు. అంటే.. వైరాగ్యం (అసంగము) అనే బలమైన ఆయుధంతో, ఈ కోరికల చెట్టును మొదలంటా నరికేయాలి. అప్పుడే మనిషికి మోక్షం దొరుకుతుంది.
‘కామం’ (కోరిక) అనే శత్రువును జయించడానికి మామూలు చేతులు, తక్కువ బలం సరిపోవు. దానికి ఎంతో శక్తివంతమైన భుజబలం, గొప్ప సామర్థ్యం కావాలి. బహుశా ఇది సూచించడానికే భగవంతుడు ఇక్కడ అర్జునుడిని ‘మహాబాహో’ (గొప్ప చేతులు కలవాడా) అని పిలిచాడు.
ఎవరైతే కష్టాల సముద్రాన్ని (శోకసాగరాన్ని) దాటాలనుకుంటున్నారో, ఎవరైతే కామం లాంటి శత్రువులను గెలవాలనుకుంటున్నారో, ఎవరికైతే మోక్షం కావాలని ఉందో… వారందరూ చేయాల్సిన పని ఒక్కటే:
- “నేను ఈ శరీరం, ఇంద్రియాలు కాదు” అని గట్టిగా అనుకోవాలి.
- “వీటన్నింటినీ గమనిస్తున్న సాక్షిని (ఆత్మను) మాత్రమే నేను” అని బలంగా నిర్ణయించుకోవాలి.
అలాంటి గట్టి నిర్ణయం (ఆత్మభావన) గనక ఉంటే..మనిషి నిండు యవ్వనంలో ఉన్నప్పటికీ, ఈ రంగుల ప్రపంచం మధ్యలో తిరుగుతున్నప్పటికీ, ఇంద్రియాలు వాటంతట అవే అదుపులో ఉంటాయి. ఏవీ మనల్ని పాడుచేయలేవు. కామాన్ని, కోరికలను జయించడానికి భగవంతుడు ఇక్కడ మన చేతికి అందించిన అద్భుతమైన ఆయుధం (సాధనం) – ‘ఆత్మజ్ఞానం’.
ఇక్కడోక ముఖ్యమైన విషయాన్ని గమనించాలి. కృష్ణుడు ఇప్పటిదాకా ‘కర్మయోగం’ (పని చేయడం) గురించి చెబుతూ చెబుతూ.. చివరగా ఈ గొప్పదైన ‘జ్ఞానాన్ని’ (తెలుసుకోవడం) బోధించారు. దీని అర్థం ఏంటంటే:
- ప్రతి మనిషి ముందుగా నిష్కామ కర్మ (స్వార్థం లేని పని) చేసి మనసును శుభ్రం (చిత్తశుద్ధి) చేసుకోవాలి.
- ఆ శుభ్రమైన మనసుతోనే.. “చూసేవాడు వేరు (దృక్), కనిపించేది వేరు (దృశ్యం)” అనే విచారణ చేసి ఆత్మజ్ఞానాన్ని పొందాలి.
అంటే, కర్మయోగం పునాది అయితే, ఆత్మజ్ఞానం శిఖరం లాంటిదని స్పష్టం చేస్తున్నారు.