ఇంద్రియాణి పరాణ్యాహురింద్రియేభ్యః పరం మనః ।
మనసస్తు పరా బుద్ధిర్యో బుద్ధేః పరతస్తు సః ॥ 42
ఇంద్రియాణి, పరాణి, ఆహుః, ఇంద్రియేభ్యః, పరమ్, మనః,
మనసః, తు, పరా, బుద్ధిః, యః, బుద్ధేః, పరతః, తు, సః.
ఇంద్రియాణి = ఇంద్రియాలను; పరాణి = దేహం కంటే శ్రేష్ఠాలని; ఆహుః = చెప్పుదురు; ఇంద్రియేభ్యః = ఇంద్రియాల కంటే; మనః = మనస్సు; పరమ్ = శ్రేష్ఠం; మనసః తు = మనస్సు కంటే; బుద్ధిః = బుద్ధి; పరా = శ్రేష్ఠం; తు = కాని; యః = ఏది; బుద్ధేః = బుద్ధి కంటే; పరతః = ఉన్నతమై సాక్షిగా ఉందో; సః = అది, ఆత్మ.
తా ॥ స్థూలదేహం కంటే (సూక్ష్మమైనవి కాబట్టి) ఇంద్రియాలు శ్రేష్ఠమైనవి. ఇంద్రియాల కంటే (వీటిని ప్రవర్తింపచేసే) మనస్సు శ్రేష్ఠం. (సంకల్ప వికల్పాత్మకమైన) మనస్సు కంటే (నిశ్చయాత్మకమైన) బుద్ధి శ్రేష్ఠం. బుద్ధి కంటే వేరుగా ఉంటూ ద్రష్టయైనదే ఆత్మ. (కఠ ఉపనిషత్తు 2–3–6, 7 చూ:)
వ్యాఖ్య:-
కిందటి శ్లోకంలో ఇంద్రియాలను నిగ్రహించాలని చెప్పారు కదా. అసలు వాటిని ఎలా నిగ్రహించాలి? ఆ పద్ధతిని ఇప్పుడు రెండు శ్లోకాల్లో వివరిస్తున్నారు. ఏదైనా ఒక వస్తువును లేదా శక్తిని అదుపు చేయాలంటే.. దానికంటే ‘పై స్థాయి’లో మనం ఉండాలి, లేదా దానికంటే ‘బలమైన’ దాన్ని మనం పట్టుకోవాలి. కాబట్టి ఇంద్రియాలను జయించాలంటే, జీవుడు వాటికంటే గొప్పదైన, ఎత్తైన స్థానంలో నిలబడాలి.
మన శరీరంలో శక్తి ఎవరెవరికి ఎంత ఉందో ఒక వరుస క్రమం ఉంది:
- శరీరం (దేహం): ఇది రథం లాంటిది. దీనికి ప్రాణం లేదు (జడమైనది). ఇది అందరికంటే కింద ఉంటుంది.
- ఇంద్రియాలు: ఇవి గుర్రాల లాంటివి. శరీరం కంటే ఇవి గొప్పవి. ఎందుకంటే వీటికి కొంచెం కదలిక, చైతన్యం ఉంటాయి.
- మనస్సు: ఇంద్రియాల కంటే మనసు గొప్పది, శక్తివంతమైనది.
- బుద్ధి: మనసు కంటే బుద్ధి ఇంకా గొప్పది.
- ఆత్మ: అన్నింటికంటే పైన, అందరికంటే గొప్పది ‘ఆత్మ’.
పైకి ఒకదాని కంటే ఒకటి గొప్పగా కనిపిస్తున్నా.. లోతుగా (మరొక దృష్టితో) చూస్తే.. ఆత్మ తప్ప మిగిలినవన్నీ (బుద్ధి, మనసు, ఇంద్రియాలు, శరీరం) జడ పదార్థాలే. వాటికి సొంతగా తెలివి లేదు. నిప్పు దగ్గర పెట్టిన ఇనుప గుండు ఎలాగైతే వేడిగా, ఎర్రగా మారుతుందో.. అలాగే ఆత్మ సాన్నిధ్యం వల్ల బుద్ధి, మనసు, ఇంద్రియాలు చైతన్యం ఉన్నవాటిలాగా పనిచేస్తున్నాయి (వెలుగుతున్నాయి).
ఆత్మ కానివన్నీ (బుద్ధి మొదలైనవి) ప్రకృతికి లేదా మాయకు లోబడి పనిచేసేవే. అవన్నీ ‘దృశ్యాలు’ (కనిపించేవి/Objects). ఆత్మ ఒక్కటే ‘దృక్కు’ (చూసేవాడు/Subject). కాబట్టి, ఆత్మ స్థానంలో నిలబడితేనే కింద ఉన్న వాటన్నింటినీ (బుద్ధి, మనసు, ఇంద్రియాలను) జయించడం సాధ్యమవుతుంది.
మనం అన్నింటికంటే పైన ఉన్న ‘ఆత్మ స్థానంలో’ నిలబడితేనే.. కింద ఉన్న ఇంద్రియాలను, మనసును సులభంగా నిగ్రహించగలం. అప్పుడే పూర్తిస్థాయి ఇంద్రియ నిగ్రహం సాధ్యమవుతుంది. భగవద్గీత 2వ అధ్యాయం (2-59)లో.. “పరమాత్మను దర్శించినప్పుడే విషయ వాంఛలు (రుచి/ఆసక్తి) పూర్తిగా పోతాయి” అని భగవంతుడు చెప్పింది కూడా ఇందుకే. ఇది వేదాంతంలో చాలా ముఖ్యమైన పాయింట్ (కీలకం).
మనిషి తనను తాను శరీరంగానో, ఇంద్రియాలుగానో, మనసుగానో, బుద్ధిగానో అనుకోకూడదు. వాటిలో చిక్కుకోకూడదు. వీటన్నింటినీ గమనిస్తూ, సాక్షిగా ఉండే ‘ఆత్మ’ను చేరాలి. అక్కడే నివాసం ఏర్పరచుకోవాలి. అప్పుడే ఇంద్రియ నిగ్రహం కలుగుతుంది. తద్వారా కోరికలను (కామాన్ని) జయించగలం. ఫలితంగా సంసార బంధం తెగిపోతుంది.
జీవుడు తన గొప్పతనాన్ని, తన అసలైన ఎత్తైన అంతస్తును తాను గుర్తించాలి. “నేను అందరికంటే పైన ఉన్న ఆత్మను” అనే గట్టి నిర్ణయం (నిశ్చయ భావం) ఉండాలి. ఆ నమ్మకంతోనే ఇంద్రియాలను జయించడం చాలా సులభం అవుతుంది. అడవిలో వేటగాడు ఎత్తైన మంచె (స్థావరం) మీద కూర్చుని క్రూరమృగాలను ఎలా కాల్చి చంపుతాడో…మనం కూడా ‘ఆత్మ’ అనే ఎత్తైన స్థావరంలో కూర్చుని.. ‘ఇంద్రియాలు’ అనే దుష్ట మృగాలను గురిపెట్టి కొట్టాలి. ఆ స్థానంలో కాకుండా, కింద ఎక్కడున్నా సరే ఆ మృగాలను (ఇంద్రియాలను) పూర్తిగా అదుపు చేయడం సాధ్యం కాదు. కాబట్టి, బుద్ధికి కూడా అందనంత ఎత్తులో ఉన్న ఆత్మ యందే ఎప్పుడూ నిలకడగా ఉండాలని భగవంతుడు ఈ శ్లోకంలో, రాబోయే శ్లోకంలో గట్టిగా హెచ్చరిస్తున్నారు.