శ్రీ భగవానువాచ :
కామ ఏష క్రోధ ఏషః రజోగుణసముద్భవః ।
మహాశనో మహాపాప్మా విద్ధ్యేనమిహ వైరిణమ్ ॥ 37
కామః, ఏషః, క్రోధః, ఏషః, రజోగుణ సముద్భవః,
మహాశనః, మహాపాప్మా, విద్ధి, ఏనమ్, ఇహ, వైరిణమ్.
శ్రీభగవాన్ = శ్రీకృష్ణుడు; ఉవాచ = పలికెను; రజోగుణ సముద్భవః = రజోగుణం వల్ల ఉద్భవించినదీ; మహాశనః = నింపబడరానిదీ, (తృప్తి లేనిది); మహాపాప్మాః = మిక్కిలి ఉగ్రమైనదీ; (అయిన) ఏషః = ఈ; కామః = కామం; ఏషః = ఇదే; క్రోధః = కోపంగా; (పరిణమిస్తుంది) ఇహ = ఈ జగత్తులో; ఏనమ్ = దీనినే; వైరిణమ్ = శత్రువని; విద్ధి = గ్రహించు.
తా ॥ శ్రీభగవానుడు పలికెను: (నీవు అడిగే కారణం-) ఇది రజోగుణం నుండి కలిగి, తృప్తి పరచలేని, అత్యుగ్రమైన కామం. (ఏ కారణం వల్లనైనా ప్రతిహతమై పరిణమించే) ఇదే క్రోధంగా పరిణమిస్తోంది. ఈ జగత్తులో దీనిని శత్రువని గ్రహించు.
వ్యాఖ్య:–
“నేను పాపం చేయకూడదు” అని అనుకున్నా సరే, మనిషి చేత బలవంతంగా ఆ తప్పు చేయించే ఆ శక్తి పేరే ‘కామము’ (తీవ్రమైన కోరిక). ఇది రజోగుణము నుండి పుడుతుంది. దీని తమ్ముడే ‘క్రోధము’ (కోపం). గీతలో చాలాసార్లు ఈ రెండింటినీ కలిపే చెబుతుంటారు (కామక్రోధములు). నిజానికి కోరిక తీరకపోతేనే కోపం వస్తుంది. కాబట్టి కోపానికి మూలం కూడా కోరికలోనే ఉంది. అందుకే ఈ రెండింటిలో కామమే ప్రధానమైనది.
మనం ఇంతకుముందు చెప్పుకున్న రాగద్వేషాలే (ఇష్టాయిష్టాలే) ఈ కామక్రోధాల రూపంలో మనల్ని పట్టిపీడిస్తుంటాయి అని తెలుసుకోవాలి. మనలో ఉండే ఆరు అంతర్గత శత్రువులలో (అరిషడ్వర్గాలలో) కామమే అత్యంత బలమైనది. అందుకే దీనికి మొదటి స్థానం (First rank) ఇచ్చారు. రాక్షస గుణాలకు ఈ కామమే కెప్టెన్ (నాయకుడు). క్రోధము వైస్ కెప్టెన్ (ఉపనాయకుడు). మోక్ష మార్గంలో వెళ్లేవారికి, దైవ దర్శనం చేసుకోవాలనుకునేవారికి ఎదురయ్యే శత్రువుల్లో (ప్రతీపశక్తులలో) అతిపెద్ద అడ్డుగోడ ఈ కామమే. అందుకే భగవంతుడు దీని గురించి ఇక్కడ వివరంగా చెప్పదలిచారు.
కామము (కోరిక) యొక్క చరిత్రను వివరిస్తూ, భగవంతుడు మొదటగా దీన్ని “మహాశనః” (గొప్ప తిండిబోతు) అని పిలిచారు. అగ్నిలో ఎన్ని సమిధలు (కట్టెలు/నెయ్యి) వేసినా అగ్ని ఎలాగైతే తృప్తి చెందదో, ఇంకా ఎలాగైతే భగ్గున మండుతుందో… అలాగే ఈ కామాన్ని ఎంత అనుభవించినా దానికి తృప్తి ఉండదు. పైగా అది ఇంకా పెరుగుతూనే ఉంటుంది. “ఇక చాలు, నా కడుపు నిండింది” అని కామము చెప్పిన సందర్భం చరిత్రలో ఒక్కటి కూడా లేదు.
కోరికలను అనుభవించడం ద్వారా కామాన్ని ఎవరూ నాశనం చేయలేరు. (దాని ఆకలి తీరదు కాబట్టి). అగ్నిలో కట్టెలు వేయడం మానేస్తే అది ఎలా తనంతట తానే చల్లారిపోతుందో… అలాగే ‘తత్త్వ విచారణ’ (సత్యాన్వేషణ/వివేకం) ద్వారా ఆ కోరికలను అనుభవించకుండా దూరం పెడితేనే కామము నశిస్తుంది.
రెండవదిగా, కామాన్ని “మహాపాప్మా” (గొప్ప పాపాలను పుట్టించేది) అని చెప్పారు. కేవలం ‘పాప్మా’ (పాపి) అనకుండా ‘మహా’ అని చేర్చడాన్ని బట్టి.. ఇది మనిషి చేత ఎంతటి ఘోరమైన పాపాలనైనా చేయిస్తుందని అర్థమవుతోంది. జీవుడికి అనేక జన్మల్లో.. చేసిన పుణ్యం ఖర్చైపోయి, పాపాల చిట్టా (ఖాతా) పెరిగిపోవడానికి అసలు కారణం ఈ కామమే.
కామాన్ని (కోరికను) కేవలం తిండిబోతు, పాపి అనడమే కాకుండా, ఇది మనకు ‘శత్రువు’ అని కూడా చెప్పారు. జీవుడికి ఇది చాలా దగ్గరగా ఉండే శత్రువు. ఎందుకంటే.. ఇది బయట ఎక్కడో లేదు. మన హృదయంలోనే తిష్ట వేసుకుని కూర్చుంది. (ఇంట్లో ఉన్న శత్రువు అన్నమాట). ఇది ఈనాటి శత్రువు కాదు. చాలా పాతకాలపు శత్రువు. ఎన్నో జన్మల నుంచి ఇది జీవుడిని వేధిస్తూనే ఉంది. ఇది మన ఆత్మకు ఉండే స్వేచ్ఛను (స్వాతంత్ర్యాన్ని) లాగేసుకుంది. మనల్ని బానిసలుగా మార్చేసి, తన చెప్పుచేతల్లో ఉంచుకుంటోంది. మన హృదయం అనే సామ్రాజ్యాన్ని ఆక్రమించుకుని, తానే రాజులా పెత్తనం చెలాయిస్తోంది. అంతేకాదు, అదొక్కటే ఉండటం లేదు. తన బంధువులైన ‘క్రోధము’ (కోపం) మొదలైన ఇతర దుర్గుణాలను కూడా పిలిపించుకుని మన హృదయంలోనే కాపురం ఉంటోంది. శత్రువు ఇంట్లో ఉంటే ఇక అక్కడ శాంతి ఎలా ఉంటుంది? ఉండదు. కాబట్టి, మనిషి వివేకం, వైరాగ్యం అనే ఆయుధాలను ఉపయోగించాలి. మన హృదయం అనే ఇంటి నుంచి, ఈ బలమైన శత్రువును తరిమికొట్టడానికి గట్టిగా నడుం బిగించాలి (బద్ధకంకణుడు కావాలి).
ఒక వ్యాధిని పైపైన తగ్గించడం కంటే, దాని మూల కారణాన్ని తెలుసుకుని పూర్తిగా తొలగించడం మంచిది కదా? భగవంతుడు ఇక్కడ అదే చేస్తున్నాడు. మన కష్టాలను (సంసార దుఃఖాలను) ఏదో తాత్కాలికంగా పోగొట్టడం కాకుండా, వాటన్నింటికీ అసలు కారణం ఏంటో వెతికి… ఈ సంసారం అనే చెట్టుకు విత్తనం లాంటి ‘కోరిక’ (కామం) అనే దాన్ని వేళ్ళతో సహా పెకలించి వేయడానికి ఆయన సిద్ధమయ్యాడు.