సదృశం చేష్టతే స్వస్యాః ప్రకృతేర్ జ్ఞానవానపి ।
ప్రకృతిం యాంతి భూతాని నిగ్రహః కిం కరిష్యతి ॥ 33
సదృశమ్, చేష్టతే, స్వస్యాః, ప్రకృతేః, జ్ఞానవాన్, అపి,
ప్రకృతిమ్, యాంతి, భూతాని, నిగ్రహః, కిమ్, కరిష్యతి.
జ్ఞానవాన్ అపి = జ్ఞాని కూడా; స్వస్యాః = తన; ప్రకృతేః = స్వభావానికి, (జన్మాంతర సంస్కారానికి); సదృశమ్ = తగినట్లుగా; చేష్టతే = ప్రవర్తిస్తాడు; భూతాని = జనులు; ప్రకృతిమ్ = స్వభావాన్ని; యాంతి = అనుసరిస్తారు; నిగ్రహః = శాసనం, నిషేధం; కిం కరిష్యతి = ఏమి చేయగలదు.
తా ॥ (అలా అయితే, మహాఫల లాభార్థం అందరూ ఇంద్రియాలను నిగ్రహించి, నిష్కాములై స్వధర్మాన్ని అనుష్ఠించట్లేదు ఎందుకు? అని అంటావా:) జ్ఞాని కూడా తన ప్రకృతిని* అనుసరించే ప్రవర్తిస్తున్నాడు. ఇక అజ్ఞుల మాట ఏమి చెప్పను? జనులు ప్రకృతిని అనుసరించే కార్యాలను చేస్తున్నారు. ఇంద్రియనిగ్రహం ఏం చేయగలదు? ప్రకృతియే బలీయం.
వ్యాఖ్య:-
ఇక్కడ శ్లోకంలో వాడిన ‘జ్ఞానవానపి’ (జ్ఞాని సైతం) అనే పదానికి అర్థం.. కేవలం శాస్త్రాలు చదివిన పండితుడు లేదా లౌకిక చదువులు చదివినవాడు అని మాత్రమే అర్థం చేసుకోవాలి. అంతే తప్ప, ఆత్మను తెలుసుకున్న ‘పూర్ణజ్ఞాని’ (అనుభవజ్ఞాని) అని కాదు. ఎంత పెద్ద పండితుడైనా, శాస్త్రాలు తెలిసినవాడైనా సరే.. తన స్వభావానికి (ప్రకృతికి), పూర్వజన్మ సంస్కారాలకు తగ్గట్టే ప్రవర్తిస్తుంటాడు. పండితులే అలా ఉంటే, ఇక సామాన్యుల గురించి ప్రత్యేకంగా చెప్పాలా? (వాళ్లు కచ్చితంగా అలాగే ఉంటారు కదా).
ఇక్కడ ఉద్దేశం.. “పూర్వజన్మ వాసనలు చాలా బలమైనవి, వాటి ప్రభావం ఎక్కువ” అని చెప్పడమే. అంతేకానీ, “ఇంద్రియ నిగ్రహం వల్ల ఏ ఉపయోగం లేదు, ప్రయత్నం వృధా” అని చెప్పడం కాదు.
ఎందుకంటే?:
- ఒకవేళ నిగ్రహం అనవసరం అనుకుంటే, వెంటనే వచ్చే తర్వాతి శ్లోకంలోనే.. “వాటికి లొంగకూడదు (తయోర్న వశమాగచ్ఛేత్), నిగ్రహించుకోవాలి” అని ఎందుకు చెబుతారు?
- భగవద్గీత మొదలైనప్పటి నుంచి కృష్ణుడు.. “చెడు సంస్కారాలను ఆపండి, కోరికలను వదిలేయండి, కోపాన్ని తగ్గించుకోండి, ఇంద్రియాలను గెలవండి” అనే చెబుతూ వచ్చారు.
కాబట్టి, నిగ్రహం వద్దని దేవుడు చెప్పడం లేదు. కేవలం “జన్మజన్మల నుండి వస్తున్న అలవాట్లు (వాసనలు/సంస్కారాలు) ఎంత గట్టిగా, దృఢంగా ఉంటాయో” హెచ్చరించడానికి మాత్రమే అలా చెప్పారు. అంతకు మించి వేరే ఉద్దేశం లేదు.