తత్త్వవిత్తు మహాబాహో గుణకర్మవిభాగయోః ।
గుణా గుణేషు వర్తంత ఇతి మత్వా న సజ్జతే ॥ 28
తత్త్వవిత్, తు, మహాబాహో, గుణకర్మ విభాగయోః,
గుణాః, గుణేషు, వర్తంతే, ఇతి, మత్వా, న, సజ్జతే.
మహాబాహో = అర్జునా; తు = కాని; గుణకర్మ విభాగయోః = గుణరకర్మ విభాగాల; తత్త్వవిత్ = తత్త్వాన్ని తెలిసికొన్న వాడు; గుణాః = సత్త్వగుణ పరిణామాలైన ఇంద్రియాలు; గుణేషు = తమోగుణ పరిణామాలైన శబ్దస్పర్శరసాది విషయాలలో; వర్తంతే = ప్రవర్తిల్లుతున్నాయి; ఇతి మత్వా = అని ఎంచి; న సజ్జతే = ఆసక్తుడు కాడు; కర్తృత్వాభిమానాన్ని వహించడు. తా ॥ అర్జునా! గుణకర్మల రీతిని ఎరిగిన తత్త్వజ్ఞుడు సత్త్వగుణ పరిణామాలైన* చక్షురాది ఇంద్రియాలు, తమోగుణ పరిణామాలైన రూపరసాది విషయాలలో ప్రవర్తిల్లుతున్నాయి; కాని ‘ఆత్మ అసంగము’ అని గ్రహించి కర్తృత్వ అభిమానాన్ని త్యజిస్తాడు. (గీత. 5–8, 9 చూ:)
వ్యాఖ్య:-
ఈ ప్రపంచంలోనూ, మన శరీరంలోనూ.. ‘ఆత్మ – అనాత్మ’, ‘దృక్కు – దృశ్యం’ (చూసేది – కనిపించేది) రెండూ కలిసిపోయి ఉన్నాయి. పాలల్లో నీళ్లు కలిసినట్లు అవి మిళితమై ఉన్నాయి. ఈ రెండింటినీ విడదీసి చూడాలి. ఎవరైతే ఆ రెండింటిని వేరు చేసి చూడగలరో, వారినే ‘తత్త్వవేత్త’ (నిజం తెలిసినవాడు) అంటారు.
కఠోపనిషత్తు ఉదాహరణ: వీటిని ఎలా వేరు చేయాలంటే:
- ముంజగడ్డి పొరల నుండి మధ్యలో ఉండే దర్భ పోచను ఎంత జాగ్రత్తగా, ధైర్యంగా బయటకు తీస్తారో…
- లేదా బియ్యంలో కలిసిపోయిన రాళ్లను, మట్టిగడ్డలను ఎలా ఏరి పారేస్తారో… అలాగే.. శరీరం, మనస్సు అనే రాళ్లను (అనాత్మను) పక్కకు పెట్టి, స్వచ్ఛమైన ఆత్మను వేరు చేసి చూడాలి.
ఇలా వేరు చేసి చూసే జ్ఞాని.. తన శరీరంలో జరిగే పనులన్నీ, ప్రపంచంలో జరిగే పనులన్నీ కేవలం ‘ప్రకృతి’ (గుణాలు) మాత్రమే చేస్తున్నాయని గుర్తిస్తాడు. “గుణాలు తమ పని తాము చేసుకుపోతున్నాయి.. ఆత్మనైన నాకు వాటితో ఏ సంబంధం లేదు” అని గ్రహిస్తాడు. ఇలా గ్రహించిన వాడు ప్రకృతితో గానీ, కంటికి కనిపించే దృశ్యాలతో గానీ ఎలాంటి బంధం (సంగం) పెట్టుకోడు. ప్రపంచంలో అందరిలా తిరుగుతున్నా సరే.. తామరాకు మీద నీటి బొట్టు ఎలాగైతే ఆ ఆకుకు అంటుకోకుండా ఉంటుందో, ఇతను కూడా దేనికీ అతుక్కుపోకుండా (న సజ్జతే) నిర్లేపంగా ఉంటాడు.
ఈ ప్రపంచం ప్రాణం లేనిది (జడము), పైగా ఒక కల లాంటిది (స్వప్నతుల్యం). చైతన్యవంతుడైన జ్ఞాని ఇటువంటి అబద్ధపు ప్రపంచంతో ఎలా బంధం పెంచుకుంటాడు? పెంచుకోడు. మజ్జిగను చిలికిన తర్వాత వచ్చిన వెన్నముద్ద, ఆ మజ్జిగలోనే ఉన్నప్పటికీ దాంతో కలవదు. పైన తేలుతూ ఉంటుంది. దానికి మజ్జిగ అంటుకోదు. అలాగే, తత్త్వవేత్త (జ్ఞాని) కూడా ఈ ప్రపంచంలోనే ఉన్నప్పటికీ, ఈ దృశ్య ప్రపంచంతో అంటుకోకుండా వేరుగానే ఉంటాడు. అందుకే ప్రపంచంలో ఉండే సుఖదుఃఖాలు అతనికి అంటవు. దుఃఖానికి అసలు కారణం ‘సంగం’ (ప్రకృతితో లేదా వస్తువులతో బంధం పెట్టుకోవడం). ఆ బంధం లేకపోవడమే మోక్షం. “చూసేవాడు (దృక్కు – ఆత్మ), కనిపించేది (దృశ్యం – ప్రపంచం/శరీరం).. ఈ రెండూ కలిసిపోవడమే దుఃఖానికి కారణం. దాన్ని వదిలేయాలి (హేయ హేతుః)” అని పతంజలి మహర్షి చెప్పారు. “ఏది ఆత్మ? ఏది ఆత్మ కాదు?” అనే విచారణ చేయనివాడు సంసారంలో మునిగిపోతాడు. ఎందుకంటే.. వాడు దేహమే తాను అనుకుంటాడు. ఇంద్రియాలే తాను అనుకుంటాడు. మనస్సే తాను అనుకుంటాడు. వాటి మీద మమకారం పెంచుకుని, ఇంద్రియాలు చేసే పనులను “నేనే చేశాను” అని భ్రమపడతాడు (మోహమొందుతాడు). కాబట్టి, ఆత్మ కానివి (అనాత్మ) అయిన శరీరం, ఇంద్రియాల మీద మమకారం వదిలేయాలి. కేవలం ఆత్మ మీదే దృష్టి నిలపాలి. దుఃఖం నుండి విముక్తి పొందడానికి ఇదొక్కటే మార్గం. సంసార చక్రం నుండి తప్పించుకోవడానికి ఇదే అసలైన కీలకం (Key).