కర్మణైవ హి సంసిద్ధిమ్ ఆస్థితా జనకాదయః ।
లోకసంగ్రహమేవాపి సంపశ్యన్ కర్తుమర్హసి ॥ 20
కర్మణా, ఏవ, హి, సంసిద్ధిమ్, ఆస్థితాః, జనకాదయః,
లోకసంగ్రహమ్, ఏవ, అపి, సంపశ్యన్, కర్తుమ్, అర్హసి.
జనకాదయః = జనకాది రాజర్షులు; కర్మణా ఏవ హి = నిష్కామంగా అనుష్ఠితమైన కర్మచేతనే; సంసిద్ధిమ్ = చిత్తశుద్ధి ద్వారా మోక్షాన్ని; ఆస్థితాః = పొందారు; లోకసంగ్రహమేవాపి = లోకాన్ని నడపవలసిన క్రమంలోనైనా; సంపశ్యన్ = గుర్తిస్తూ; (నీవు) కర్తుమర్హసి = కర్మను చేయ అర్హుడవు.
తా ॥ జనకుడు మొదలైనవారు కర్మ చేతనే (చిత్తశుద్ధిని పొంది) ఆత్మజ్ఞానాన్ని పొందారు. (లేక నీకు చిత్తశుద్ధి నిమిత్తం కర్మలతో పని లేకపోయినా, అంటే నీవు ఆత్మజ్ఞుడవే అయినా కూడా) లోకసంగ్రహార్థం* (జనులను స్వధర్మ నిరతులుగా చేయడానికి; లేదా జనులు జ్ఞానిని చూసి కర్మ త్యాగం చేస్తారనే విషయాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని) నీవు కర్మలను ఆచరించడం ఉచితం.
వ్యాఖ్య:-
కిందటి శ్లోకంలో… ఫలితాన్ని ఆశించకుండా కర్మలు చేయడం ద్వారా మనిషి మోక్షాన్ని పొందగలడని చెప్పారు కదా? ఇప్పుడు అదే విషయాన్ని, జనక మహారాజు వంటి వారిని ఉదాహరణగా చూపిస్తూ మరింత గట్టిగా చెబుతున్నారు (బలపరుస్తున్నారు).
శ్లోకంలో వాడిన “జనకాదయః” (జనకుడు మొదలైనవారు) అనే మాటకు అర్థం – జనకుడు, అశ్వపతి, ఇక్ష్వాకువు, ప్రహ్లాదుడు, అంబరీషుడు, భగీరథుడు వంటి గొప్ప చక్రవర్తులు అని అర్థం. ఈ నిష్కామ కర్మయోగం (ఫలితం ఆశించకుండా పని చేయడం) అనేది ఏదో కొత్తగా వచ్చిన పద్ధతి కాదు. పూర్వం ఎందరో రాజులు ఇదే మార్గాన్ని అనుసరించి మోక్షాన్ని పొందారు. కాబట్టి అర్జునుడు కూడా ఈ మార్గాన్ని నిరభ్యంతరంగా పాటించవచ్చని శ్రీకృష్ణుడు చెబుతున్నాడు. “రాజ్యాన్ని పాలిస్తూ, పనులు చేస్తూ కూడా మోక్షాన్ని పొందగలమా? అసలు కర్మల ద్వారా ఎవరైనా మోక్షం సాధించారా?” అని అర్జునుడు అడగక ముందే, కృష్ణుడు ఈ ఉదాహరణల ద్వారా ముందస్తుగానే సమాధానం ఇచ్చేశాడు.
మోక్షం ఎలా వస్తుంది? (అసలైన క్రమం):
- నిష్కామంగా (స్వార్థం లేకుండా) పనులు చేయడం వల్ల మనసు నిర్మలంగా మారుతుంది (చిత్తశుద్ధి).
- నిర్మలమైన మనసులో జ్ఞానం పుడుతుంది.
- ఆ జ్ఞానంతో ఆత్మవిచారణ చేస్తే మోక్షం సిద్ధిస్తుంది. కాబట్టి నిష్కామ కర్మయోగం అనేది అంతిమంగా మోక్షానికే దారితీస్తుంది.
జనక మహారాజు మొదట ఫలితాన్ని ఆశించకుండా ఎన్నో మంచి పనులు చేశాడని, దానివల్ల మనసు శుద్ధి అయ్యి, ఆ తర్వాత ఆత్మజ్ఞానం ద్వారా మోక్షాన్ని (స్వస్వరూప సాక్షాత్కారాన్ని) పొందాడని ‘యోగవాసిష్ఠం’ అనే గ్రంథంలో స్పష్టంగా ఉంది. కాబట్టి, అనాసక్త కర్మ (మమకారం లేని పని) వల్ల ముక్తి లభిస్తుందనే విషయంలో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
‘లోకసంగ్రహం’ అంటే ప్రజలను చెడు దారి నుండి తప్పించి, మంచి మార్గంలో నడిపించడం. దీని కోసమైనా కర్మయోగం (పని చేయడం) చాలా అవసరమని భగవంతుడు స్పష్టంగా చెబుతున్నారు. ఇతరులకు సాయం చేయడానికి (పరోపకారానికి) ఇక్కడ ఎంత విలువ ఇచ్చారో గమనించండి! కనీసం ఒక్క ప్రాణికైనా సాయం చేయడం చాలా గొప్ప పుణ్యం.
అన్ని రకాల సేవల్లోకి అత్యంత గొప్ప సేవ ఏంటంటే:
- మోక్షాన్ని ఇచ్చే కర్మయోగాన్ని ముందు తాను ఆచరించడం.
- దాన్ని ఇతరులతో కూడా ఆచరింపజేయడం.
- తద్వారా ప్రజలను సంసార బంధాల నుండి విడిపించడం. దీనికంటే మించిన గొప్ప సాయం ప్రపంచంలో మరొకటి లేదు.
అందుకే కృష్ణుడు అర్జునుడికి ఈ హితబోధ చేశారు: “నువ్వు నిష్కామ కర్మను (ఫలితం ఆశించని పనిని) చక్కగా ఆచరించు. నిన్ను చూసి ప్రజలు కూడా నేర్చుకుంటారు. తద్వారా వారిని కూడా మంచి దారిలోకి మళ్ళించి ఉద్ధరించు.”