నైవ తస్య కృతేనార్థో నాకృతేనేహ కశ్చన ।
న చాస్య సర్వభూతేషు కశ్చిదర్థవ్యపాశ్రయః ॥ 18
న, ఏవ, తస్య, కృతేన, అర్థః, న, అకృతేన, ఇహ, కశ్చన,
న, చ, అస్య, సర్వభూతేషు, కశ్చిత్, అర్థవ్యపాశ్రయః.
ఇహ = ఈ జగత్తున; కృతేన = కర్మానుష్ఠానం వల్ల; తస్య = ఆత్మజ్ఞునికి; అర్థః = ప్రయోజనం; న ఏవ = లేనే లేదు; అకృతేన = కర్మ చేయకపోవటంతో కూడా; కశ్చన = ఎట్టి (ప్రత్యవాయము); న = కలుగదు; సర్వభూతేషు చ = ఏ ప్రాణితోడను; అస్య = ఇతనికి; కశ్చిత్ = ఎట్టి; అర్థవ్యపాశ్రయః = ప్రయోజన నిమిత్తమైన సంబంద; న = లేదు.
తా ॥ ఈ జగత్తులో ఆత్మజ్ఞానికి కర్మానుష్ఠానం వల్ల ఏ ప్రయోజనమూ (పుణ్యం) లేదు. కర్మ ఒనర్చకపోవడం వల్ల అతనికి ఎట్టి ప్రత్యవాయమూ (పాపం) కలుగదు. ఆబ్రహ్మస్తంబ పర్యంతం గల ఏ ప్రాణితోనూ అతనికి ప్రయోజన సంబంధం (ఆశ్రయించవలసిన పని) లేదు.
వ్యాఖ్య:-
పైన చెప్పుకున్న జీవన్ముక్తుడికి (ఆత్మజ్ఞానికి) పనులు చేయడం వల్ల గానీ, చేయకపోవడం వల్ల గానీ వచ్చే ప్రయోజనం ఏమీ ఉండదు. అతడు ఎప్పుడూ ఆత్మలోనే పూర్తి తృప్తితో ఉంటాడు. కాబట్టి పని చేయడం ద్వారా కొత్తగా సాధించాల్సింది గానీ, పని మానేయడం ద్వారా పొందేది గానీ ఈ ప్రపంచంలో అతనికి ఏమీ ఉండదు. అతనికి అనిపిస్తే పని చేయవచ్చు, లేకపోతే లేదు. “ఇది కచ్చితంగా చేయాలి” అనే నియమం (విధి) అతనికి వర్తించదు. అయినప్పటికీ, కేవలం లోకానికి మేలు జరగాలనే ఉద్దేశంతో (లోకక్షేమం కోసం), చాలామంది మహనీయులు మంచి పనులను ఆచరిస్తూనే ఉంటారు.
ఆత్మజ్ఞానం పొందిన మహనీయులు (ఆత్మనిష్ఠులు) తమ అవసరాల కోసం ఈ ప్రపంచంలో ఎవరినీ ఆశ్రయించాల్సిన పని లేదని ఇక్కడ చెప్పారు. ప్రపంచంలో ఏది కావాలన్నా, ఏ లాభం పొందాలన్నా వాటన్నిటికీ ఏది ముఖ్య కేంద్రమో (Headquarters), ఏది మూలమో.. అటువంటి ‘ఆత్మ’ను వారు అప్పటికే సొంతం చేసుకున్నారు. ‘వంద రూపాయలు ఉన్నవాడి దగ్గర యాభై రూపాయలు ఉన్నట్లే కదా’ (శతే పంచాశత్ న్యాయం). అలాగే, అనంతమైన ఆత్మ ఆనందాన్ని పొందిన వారికి, ఈ చిన్న చిన్న ప్రాపంచిక లాభాలన్నీ ఆ ఆనందంలోనే ఇమిడి ఉంటాయి. కాబట్టి, వారు ఎవరి ముందూ చేయి చాచాల్సిన పని లేదు, ఎవరికీ లొంగి ఉండాల్సిన పని లేదు, ఎవరినీ ఆశ్రయించాల్సిన అవసరం అంతకంటే లేదు. వారు పరిపూర్ణమైన స్వేచ్ఛను కలిగి ఉంటారు.
అయితే, “పనులు చేయాల్సిన అవసరం లేదు” అనే వెసులుబాటు కేవలం ఆత్మజ్ఞానం పొందిన వారికే వర్తిస్తుంది. మిగిలిన వారందరూ కచ్చితంగా నిష్కామ బుద్ధితో (ఫలితం ఆశించకుండా) పనులు చేయాల్సిందే. రిటైర్ అయ్యాక పెన్షన్ తీసుకుంటూ తీరికగా ఉండే పెద్దాయనను చూసి.. ఇంకా చదువుకుంటున్న విద్యార్థి గానీ, ఉద్యోగం చేస్తున్న వ్యక్తి గానీ తమ పనులు మానేస్తే ఏమవుతుంది? వాళ్ళ జీవితం నాశనమవుతుంది. అలాగే, ఇంకా మోక్షం (జీవన్ముక్తి) పొందకముందే.. “జ్ఞానులు పని చేయడం లేదు కదా, నేనూ చేయను” అని బాధ్యతలను వదిలేస్తే, ఆ వ్యక్తి ఆధ్యాత్మికంగా పతనమైపోతాడు. కాబట్టి సాధకులు ఈ విషయంలో చాలా జాగ్రత్తగా ఉండాలి. గమ్యం చేరేదాకా తమ సాధనలో, బాధ్యతలలో ఏమాత్రం అశ్రద్ధ లేకుండా చూసుకోవాలి.