యస్త్వాత్మరతిరేవ స్యాత్ ఆత్మతృప్తశ్చ మానవః ।
ఆత్మన్యేవ చ సంతుష్టః తస్య కార్యం న విద్యతే ॥ 17
యః, తు, ఆత్మరతిః, ఏవ, స్యాత్, ఆత్మతృప్తః, చ, మానవః,
ఆత్మని, ఏవ, చ, సంతుష్టః, తస్య, కార్యమ్, న, విద్యతే.
తు = కాని; యః మానవః = ఏ మనుష్యుడు; ఆత్మరతిః = ఆత్మయందు ప్రీతిగలవాడూ; ఆత్మతృప్తః ఏవ చ = ఆత్మయందే తృప్తి గలవాడూ; ఆత్మని ఏవ చ = ఆత్మయందే; సంతుష్టః = సంతుష్టుడూ; స్యాత్ = అవుతాడో; తస్య = అట్టి వానికి; కార్యమ్ = కర్తవ్యం; న విద్యతే = లేదు.
తా ॥ (ఈ కర్మలు అజ్ఞాని యొక్క చిత్తశుద్ధి కొరకే చెప్పబడ్డాయి.) కాని, ఏ మనుజుడు ఆత్మయందే ప్రీతిని, ఆత్మయందే తృప్తిని, ఆత్మయందే సంతుష్టిని పొందుతున్నాడో అతనికి ఏ విధమైన కర్తవ్యమూ లేదు.
వ్యాఖ్య:-
లోకంలో కర్మయోగాన్ని (పనిని దైవార్పణగా చేయడం) పాటించాల్సిన బాధ్యత చాలామందికి ఉంది. కేవలం కొద్దిమందికి మాత్రమే ఆ బాధ్యత లేదు. ఆ కొద్దిమంది ఎవరో ఈ శ్లోకంలో చెప్పారు. ఎవరైతే ఆత్మలోనే ఆనందాన్ని పొందుతారో (ఆత్మారాములు), ఆత్మలోనే తృప్తి చెందుతారో (ఆత్మతృప్తులు), ఆత్మలోనే సంతోషంగా ఉంటారో (ఆత్మసంతుష్టులు)… అలాంటి మహనీయులకు “ఇలాంటి పనులు కచ్చితంగా చేయాలి” అనే నిబంధన (విధి) ఏమీ లేదు. మనం చేసే అన్ని పనులకు, సాధనలకు అంతిమ లక్ష్యం ఆత్మసాక్షాత్కారమే (దేవుడిని/ఆత్మను తెలుసుకోవడమే). ఆ మహనీయులకు ఆ స్థితి ఇప్పటికే లభించింది. పని చేయడం వల్ల వచ్చే ఫలితాన్ని వారు ఎప్పుడో పొందేశారు. అందుకే శాస్త్రాలు వారికి “ఇది చేసి తీరాలి” అనే రూల్స్ ను తొలగించాయి. అయినప్పటికీ, లోకానికి మేలు చేయడం కోసం (లోకసంగ్రహార్థం) ఆ మహాత్ములు మంచి పనులు చేస్తూనే ఉంటారు. వారు పని చేసినా తప్పులేదు, చేయకపోయినా తప్పులేదు. వారికి ఏ బంధమూ అంటదు.
అయితే, ఈ స్థితి సామాన్యులందరికీ వర్తించదు. ఈ ప్రపంచంలో ఆత్మానందాన్ని పొందిన మహనీయులు చాలా తక్కువగా ఉంటారు. మిగతా వారందరూ ఖచ్చితంగా పని (కర్మ) చేయాల్సిందే. జీవిత పరమార్థాన్ని పొందాలంటే, మంచి పనులు చేసి తీరాల్సిందే. అలాకాకుండా, తాము ఇంకా ఆ పూర్ణ స్థితికి చేరుకోకపోయినా, చేరుకున్నట్లు నటించి పనులు మానేయకూడదు. అలా చేయడం మోసం, ఆత్మవంచన అవుతుంది.
ప్రస్తుతం ప్రపంచంలో చాలామంది ప్రాపంచిక విషయాల్లోనే ఆనందాన్ని, తృప్తిని (విషయ రతి/విషయ తృప్తి) వెతుక్కుంటూ కాలం గడుపుతున్నారు. దీనివల్ల వారికి ఇక్కడ (ఈ లోకంలో) గానీ, అక్కడ (పరలోకంలో) గానీ ఎలాంటి లాభం ఉండదు. కాబట్టి, ఆ పద్ధతిని మార్చుకోవాలి. బయట వస్తువులలో కాకుండా, తనలో తాను (ఆత్మలో) ఆనందాన్ని, తృప్తిని వెతుక్కోవాలి. ఇదే జీవితానికి అసలైన లక్ష్యం.
ఆనందం ఎక్కడ ఉంది?
- అపోహ: ఆనందం బయట ఎక్కడో ఉందని అందరూ అనుకుంటారు. కానీ అది నిజం కాదు.
- వాస్తవం: నిజమైన ఆనందం మన హృదయంలోనే ఉంది. బయట కనిపించేది కేవలం ఆనందం యొక్క ప్రతిబింబం మాత్రమే. అది కూడా క్షణికమైన (తాత్కాలిక) సుఖం. కానీ లోపల ఉన్నది మాత్రం ఎప్పటికీ ఉండే శాశ్వతమైన ఆనందం.
అందుకే తెలివైన వారు (విజ్ఞులు) కంటికి కనిపించే బయటి వస్తువుల మీద ఆశ వదిలేసుకుంటారు. తమ దృష్టిని లోపలికి మళ్ళించి (అంతర్ముఖులై), తమలోని ఆత్మానందాన్ని అనుభవిస్తూ ఉంటారు. ఈ శ్లోకంలో అటువంటి మహనీయుల గురించే ప్రస్తావించారు.
‘మానవః’ (మనిషి) అనే పదాన్ని వాడటం ద్వారా, ప్రతి మనిషికీ ఆత్మానందాన్ని పొందే అర్హత, జీవన్ముక్తిని సాధించే అర్హత ఉందని చెప్పబడింది. కులం, మతం, జాతి అనే భేదాలు లేకుండా మనుషులందరూ ప్రయత్నిస్తే ఆ గొప్ప స్థితిని చేరుకోవచ్చని దీని ద్వారా స్పష్టమవుతోంది.
శ్రీరామకృష్ణులు (తన గురువైన) దిగంబర ‘తోతాపురి’ స్వామిని “ఇప్పటి తమ పూర్ణావస్థలో ప్రతిరోజూ ధ్యానించవలసిన అవసరం ఏమిటి?” అని ప్రశ్నించగా, ఆయన ఇలా అన్నారు: “ప్రతిరోజూ తోమని పక్షంలో ఇత్తడి పాత్ర మెరుగు పోతుంది. అనుదినం ధ్యానించకుంటే మనోపరిశుద్ధత నిలువదు.” అప్పుడు శ్రీరామకృష్ణులు, ‘పాత్ర బంగారందయితే మెరుగు మాసిపోనే పోదు’ అంటూ బదులిచ్చారు. అంటే భగవత్సాక్షాత్కారం పొందిన వ్యక్తికి ఇక సాధనలు అనావశ్యకాలని భావం. (మూలం: గురూపదేశములు by స్వామి బ్రహ్మానంద)