న కర్మణామనారంభాత్ నైష్కర్మ్యం పురుషోఽశ్నుతే ।
న చ సన్న్యసనాదేవ సిద్ధిం సమధిగచ్ఛతి ॥ 4
న, కర్మణామ్, అనారంభాత్, నైష్కర్మ్యమ్, పురుషః, అశ్నుతే,
న, చ, సన్న్యసనాత్, ఏవ, సిద్ధిమ్, సమధి గచ్ఛతి.
కర్మణామ్ = కర్మలను; అనారంభాత్ = ఒనర్చకపోవడం వల్ల; పురుషః = మనుజుడు; నైష్కర్మ్యమ్ = నిష్క్రియమైన ఆత్మ స్వరూప స్థితిని; న అశ్నుతే = పొందడు; సన్న్యసనాత్ చ ఏవ = కేవలం కర్మలను త్యజించడం చేతనే; సిద్ధిం = నైష్కర్మ్యాన్ని; న సమధిగచ్ఛతి = పొందజాలడు.
తా ॥ (కనుక చిత్తశుద్ధి వల్ల జ్ఞానం కలిగేంత వరకు వర్ణాశ్రమోచితాలైన కర్మలను ఆచరించడమే మేలు, లేనిచో జ్ఞానం కలుగదు.) పురుషుడు కర్మలను ఆచరించకుండా* నైష్కర్మ్యాన్ని (జ్ఞానాన్ని) పొందలేడు. (చిత్తశుద్ధి, జ్ఞానం లేని) కర్మత్యాగంలో సిద్ధి అంటే మోక్షం కలుగజాలదు. (గీ: 18–45, 46, 49 చూ:)
వ్యాఖ్య:-
ఈ శ్లోకంలోని మొదటి భాగం కర్మమార్గం గురించి, రెండో భాగం జ్ఞానమార్గం గురించి వివరిస్తోంది.
- కర్మమార్గం: ఈ మార్గాన్ని అనుసరించే వ్యక్తి తన బాధ్యతలను, కర్తవ్యాలను ఎలాంటి ఫలితాన్ని ఆశించకుండా (నిష్కామంగా) నిర్వర్తించాలి. అలా చేయకపోతే అతని మనసు శుద్ధి కాదు (చిత్తశుద్ధి కలగదు). మనసు శుద్ధి లేనిదే అతడు ఆత్మస్థితిని (నైష్కర్మ్య సిద్ధిని) చేరుకోలేడు.
- జ్ఞానమార్గం: అలాగే, జ్ఞానమార్గంలో ఉన్నవాడు కేవలం పనులు చేయడం మానేసినంత మాత్రాన, లేదా పైకి సన్యాసిలా కనిపిస్తున్నంత మాత్రాన మోక్షాన్ని పొందలేడు.
మోక్షం రావాలంటే మనసులోని కోరికలు నశించాలి, అంతరంగంలో పరిపూర్ణమైన సన్యాస భావన ఉండాలి. కాబట్టి, కేవలం పనులు మానేయడం వల్ల (కర్మత్యాగం వల్ల) మోక్షం రాదని భగవంతుడు స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు.
ఫలితాన్ని ఆశించకుండా పనులు (నిష్కామ కర్మ) చేయకపోతే మనసు శుద్ధి కాదు. మనసు శుద్ధి కాకపోతే జ్ఞానం కలగదు. జ్ఞానం కలగకపోతే మోక్షం (ఆత్మస్థితి) లభించదు. అందుకే, పనులు చేయకుండా ఉంటే మోక్షం దొరకదని భగవంతుడు ఇక్కడ స్పష్టంగా చెప్పారు. ప్రతి ఒక్కరూ మొదట్లో కచ్చితంగా కర్మలను (బాధ్యతలను) ఆచరించాల్సిందే. అలా చేస్తేనే చివరికి జ్ఞానంతో కూడిన ఆత్మానుభవం కలుగుతుంది. కేవలం పనులు మానేసినంత మాత్రాన ఎవరూ మోక్షాన్ని పొందలేరు. పైగా, అలా పనులు మానేసిన వారు సోమరులుగా మారి, తమ జీవితాన్ని అజ్ఞానంలో వృథా చేసుకుంటారు. కాబట్టి, ‘మోక్షం’ లేదా ‘బ్రహ్మజ్ఞానం’ పేరు చెప్పుకుని ఆరంభంలోనే పనులు చేయడం మానేయకూడదు. అలా చేస్తే దైవానికీ పనికిరాక, లోకానికీ ఉపయోగపడక రెంటికీ చెడిన వారిలా (ఉభయభ్రష్టులు) మిగిలిపోతారు. అలా కాకుండా చూసుకోవాలి.
జీవుడు ఆధ్యాత్మికంగా ఎదగాలంటే ఒక క్రమ పద్ధతి ఉంటుంది. మనిషి మొదట తమస్సు (బద్ధకం/అజ్ఞానం) నుండి రజస్సు (చురుకుదనం) లోకి, అక్కడి నుండి సత్త్వగుణంలోకి, చివరగా ఈ గుణాలన్నిటినీ దాటిన ‘గుణాతీత’ స్థితికి చేరుకోవాలి. పైన చెప్పిన ఉన్నత స్థితికి చేరుకోవాలంటే మొదట్లో కచ్చితంగా పనులు (కర్మలు) చేయాల్సిందే. ఏ పనీ చేయకుండా ఖాళీగా కూర్చుంటే ఆ స్థితి రాదు. మోక్షం లేదా నైష్కర్మ్య సిద్ధి అనేది అకస్మాత్తుగా ఆకాశం నుండి ఊడిపడేది కాదు. నిష్కామ కర్మలు (ఫలితాన్ని ఆశించకుండా చేసే పనులు) చేసి మనసును శుద్ధి చేసుకోకపోతే, మోక్షం ఎప్పటికీ రాదని భగవంతుడు కుండబద్దలు కొట్టినట్లు చెప్పారు. లోపల కోరికలు పెట్టుకుని, బయటకు మాత్రం అన్నీ వదిలేసినట్లు (సన్యాసిలా) నటిస్తే సాధించేదేమీ ఉండదు. కేవలం బాహ్య సన్యాసం వల్ల లక్ష్యం నెరవేరదు. పనులు మానేయడం లేదా చేయడం అనేది ప్రధానం కాదు. మనసులోని కోరికలు (వాసనలు) నశించాలి, మనసు నిర్మలంగా మారాలి. అదే అసలైన ముఖ్యం. ఆ నిర్మలత్వం రావాలంటే మొదట్లో కచ్చితంగా సత్కర్మలు ఆచరించాల్సిందే. అందుకే భగవంతుడు ఇక్కడ సోమరిపోతులకు, పని చేయని వారికి గట్టి గుణపాఠం చెప్పారు. మనసు శుద్ధి కావాలంటే, ప్రతి ఒక్కరూ ఆరంభంలో ఏదో ఒక పవిత్రమైన పనిని, స్వార్థం లేకుండా దైవార్పణగా కచ్చితంగా చేసి తీరాలని దీని ద్వారా స్పష్టమవుతోంది.